Şahruh

Timur'un oğlu; sanat ve ilmin koruyucusu, Semerkand ekolünün kurucu hâmisi.

Hayatı ve Horasan valiliği

Şâhruh, 20 Ağustos 1377'de Semerkand'da doğdu. Timur'un dört oğlunun en küçüğüdür. Annesinin kimliği kaynaklarda farklı verilir: TDV İslâm Ansiklopedisi annesini Karahıtay asıllı Tugay Terken Ağa olarak gösterir; bazı araştırmalar ise Saray Mülk Hanım'ı anar. 1397'de Timur tarafından Horasan valiliğine getirildi ve Herat'ı merkez edindi. Kaynaklar, gençliğinden beri alçakgönüllülüğü ve dindarlığıyla tanındığını belirtir.

Taht mücadelesi ve saltanatı

Timur 1405'te öldü. Ardından torunları ve oğulları arasında uzun bir taht mücadelesi başladı. Semerkand'ı yeğeni Halil Sultan ele geçirmişti. Şâhruh 1409'da Halil Sultan'ı saf dışı bırakarak Semerkand'a hâkim oldu ve şehrin yönetimini oğlu Uluğ Bey'e verdi. Bazı kaynaklar bu mücadelenin ancak 1411'e doğru kesin biçimde sonuçlandığını belirtir. Şâhruh başkent olarak Semerkand'ı değil Herat'ı tercih etti. Böylece Timurlu yönetiminin ağırlık merkezi Horasan'a kaydı.

Şâhruh, Timurlu topraklarının batısını yeniden denetim altına almak için Azerbaycan'a üç sefer düzenledi. Bu seferler 1420-1421, 1429 ve 1434-1435 yıllarında Karakoyunlulara karşı yapıldı. Ancak bölgede kalıcı bir hâkimiyet kuramadı. Dış ilişkilerde Ming Çin'i ile elçilik trafiğini düzene soktu; 1414-1422 arasında karşılıklı elçilikler gidip geldi. Hindistan, Osmanlı ve Memlûk hükümdarlarıyla da yazıştı.

Son yıllarında torunu Sultan Muhammed 1444'te ayaklanarak İsfahan'ı ele geçirdi. Şâhruh bu isyanı bastırmak için çıktığı seferde, Mart 1447'de Rey yakınlarında öldü. Ölüm günü kaynaklarda 12 ya da 13 Mart olarak geçer. Semerkand'daki Gûr-i Emîr'e, babasının yanına gömüldü. Yerine Uluğ Bey geçti.

Yönetim anlayışı ve kültür

Şâhruh, babasının fetih siyasetinden farklı olarak devleti bir İslâm sultanı kimliğiyle yönetti. Bazı kaynaklar, Moğol töresine dayanan yargı uygulamalarının yerine şer'î mahkemeleri öne çıkardığını belirtir. "Sultan" ve "pâdişah" gibi İslâmî unvanları da benimsedi. TDV maddesinde aktarıldığına göre Herat'ta sade bir hayat sürdü; cuma namazına muhafızsız gittiği anlatılır.

Herat, onun döneminde Timurlu dünyasının başlıca kültür merkezi hâline geldi. Saray tarihçisi Hâfız-ı Ebrû, Şâhruh'un himayesinde tarih eserlerini kaleme aldı. Mûsiki nazariyatçısı Abdülkādir-i Merâgī de onun sarayında bulundu. Oğlu Baysungur Mirza da hattatlığıyla tanınan ve sanatkârları himaye eden bir şehzadeydi. Eşi Gevherşad Begüm'ün yaptırdığı yapılar dönemin mimarlığının önemli örnekleridir: Meşhed'deki büyük cami 1418'de, Herat'taki Gevherşad medrese ve camisi ise 1432-1433'te tamamlandı.

Mirası

Kırk yılı aşan saltanatı boyunca Şâhruh, Timur'un kurduğu geniş devleti büyük fetihlere girişmeden ayakta tuttu. Tarihçiler onu, babasının aksine barışçı, dindar ve yetenekli yöneticiler seçen bir hükümdar olarak değerlendirir. Onun döneminde Herat, sanatçıların ve âlimlerin toplandığı bir merkez hâline geldi. Uluğ Bey'in Semerkand'daki bilimsel faaliyetleri de bu dönemde, onun saltanatı altında gerçekleşti.

Kronoloji

• 1377 — Semerkand'da doğumu
• 1397 — Horasan valiliği
• 1405 — Timur'un ölümü ve taht mücadelesinin başlaması
• 1409 — Semerkand'ın alınması; Uluğ Bey'in Semerkand'a atanması
• 1418 — Meşhed'deki Gevherşad Camii'nin tamamlanması
• 1420-1435 — Karakoyunlulara karşı üç Azerbaycan seferi
• 1447 — Rey yakınlarında ölümü