Timur
Emir
Çağatay ulusundaki Barlas boyundan fâtih; 1402'de Yıldırım Bayezid'i Ankara'da yendi, Semerkand'ı başkent yaptı.
Hayatı ve yükselişi
Timur, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 8 Nisan 1336'da (25 Şâban 736) Keş (Şehrisebz) yakınındaki Hoca Ilgar köyünde doğdu. Babası Barlas kabilesinin emîri Turagay, annesi Tekina Hatun'dur. Wikipedia'da doğum yılı için daha geniş bir aralık verilir; kaynaklar tarihlemede ayrışır. Timur, Cengiz Han soyundan değil, Çağatay ulusu içindeki Barlas kabilesinin beyleri arasından çıktı. Doğduğu yıllarda Çağatay Hanlığı dağılmaya yüz tutmuş, gerçek iktidar kabile reislerinin eline geçmişti.
Adı ilk kez 1360'ta kayıtlara girer. Çağataylar ile Moğollar arasındaki çatışmalarda sık sık taraf değiştirdi, kendine müttefik bulmak için akrabalıklar kurdu. Sağ kolu ve bacağından yaralanması "Aksak" ve "Lenk" lakaplarının kaynağı olarak gösterilir. Yaklaşık on yıl süren mücadeleden sonra Mâverâünnehir'e hâkim oldu ve TDV'ye göre 9 Nisan 1370'te (12 Ramazan 771) Semerkant'ta tahta oturdu; Wikipedia ilanı Belh civarına koyar, bu noktada kaynaklar çelişir. Meşruiyet için Cengiz soyundan bir hanı adına idare etti ve soydan bir kadınla evlenerek "Küregen" (han güveyisi) unvanını aldı.
Seferleri
Önce Fergana (1370-1372) ve Hârizm (1373) yönünde harekâtlar yaptı, ardından Horasan'daki Kertler, Toga Timurlular ve Serbedârîlerin hâkimiyetine son verdi. 1386-1388 "Üç Yıllık Sefer" onu Mâzenderan, Luristan, Gürcistan ve Azerbaycan'a götürdü. Bu sırada Altın Orda Hanı Toktamış ile çatışma kaçınılmaz oldu; Timur onu 1391'de Kundurca'da, 15 Nisan 1395'te de Terek kıyısında yendi. Kuzeye uzanan takibinde Azak, Astarhan ve Berke Sarayı'nı yağmalayıp yaktı; TDV, bu hamlenin Altın Orda'yı parçaladığını yazar. "Beş Yıllık Sefer"de (1392-1396) Muzafferîleri ortadan kaldırdı (1393) ve 29 Ağustos 1393'te Bağdat'a girdi.
1398'de "kâfirlerle cihad" gerekçesiyle Hindistan'a yürüdü. Delhi Sultanı II. Mahmud'u yendi, Delhi'de büyük bir yağma ve katliam yaptı; 29 Nisan 1399'da bol ganimet ve fillerle Semerkant'a döndü. 1399'da başlayan "Yedi Yıllık Sefer" batıya yönelikti. Sivas'ı zaptetti, Suriye'de Halep, Hama, Humus ve Dımaşk'ı aldı. Yıldırım Bayezid ile mektuplaşmalar uzlaşmayla bitmedi; ordular Ankara önünde karşılaştı ve 28 Temmuz 1402'de Osmanlı ordusu yenildi, Bayezid esir düştü. (Wikipedia tarihi 20 Temmuz verir.) Savaştan sonra Osmanlı devleti Fetret devrine girdi. Timur İzmir'i ele geçirip Aydınoğulları'na bıraktı, Anadolu beyliklerini eski topraklarında yeniden güçlendirdi. Bayezid Mart 1403'te Akşehir'de öldü.
Semerkant ve yönetim
Timur, Semerkant'ı dünyanın en büyük şehri yapmak istedi. Fethettiği ülkelerden getirdiği usta ve sanatkârlara şehrin çevresinde Dımaşk, Şîraz, Sultâniye ve Bağdat adlı köyler kurdurdu. Bîbî Hanım Mescidi, Gök Saray ve kendisinin de yatacağı Gûr-ı Emîr türbesi onun yaptırdığı eserler arasındadır; Ahmed Yesevî Hankahı da en önemli eserleri arasında sayılır. Göçürdüğü Kara Tatarları Isık Göl çevresine yerleştirdi, Murgāb ve Beylekān gibi bölgelerde kanallar açtırdı. 1402'de Fransa kralına yazdığı mektupta karşılıklı ticaretin gelişmesini istedi. Seferleri sırasında kâtiplere Türkçe ve Farsça günlük tutturdu; Nizâmeddîn-i Şâmî ve Şerefeddin Ali Yezdî'nin *Zafernâme*'leri biyografisinin ana kaynaklarındandır.
TDV, onun dinî tutumunu siyasetin bir aracı olarak yorumlar. Sikkelerinde dört halifenin adı bulunur, oğul ve torunları arasında Ömer ve Ebû Bekir adlarına rastlanır, fakat Ali adı geçmez. Timur ulemâyla Sünnîlik-Şiîlik gibi konuları tartışır, kendisi de bu sohbetlere katılırdı. Seferlerinin Türk-İslâm devletlerine yönelmesi ağır eleştiri aldı; kaynaklara yansıyan rivayetler Isfahan'dan Delhi'ye, Tebriz'den Sivas'a birçok şehirde yıkım ve katliam anlatır. Aynı ansiklopedi, Orta Asya göçebelerinin İslâmlaşmasındaki payını da kaydeder.
Ölümü ve mirası
Çin seferi için 27 Kasım 1404'te Semerkant'tan ayrıldı; Siriderya'yı buzların üzerinden geçerek Otrar'a vardı, orada hastalandı ve 18 Şubat 1405'te (17 Şâban 807) öldü. Semerkant'a gömüldü. Torunu Pîr Muhammed'i veliaht göstermişti, fakat kimse onu tanımadı; çıkan taht mücadelesini küçük oğlu Şâhruh kazandı. TDV, Timur'un bütün gücü kendi elinde topladığını, bunun haleflerinin iş görmesini güçleştirdiğini yazar.
Kronoloji
- 1336 — Keş yakınında doğum (TDV)
- 1360 — Adının ilk kez anılışı
- 1370 — Semerkant'ta hükümdarlık
- 1386-1388 — Üç Yıllık Sefer
- 1391 — Kundurca'da Toktamış'ın yenilgisi
- 1393 — Muzafferîlerin sonu; Bağdat'ın alınması
- 1398-1399 — Hindistan seferi
- 1402 — Ankara Savaşı
- 1405 — Otrar'da ölüm