Uluğ Bey

Hem hükümdar hem astronom; Semerkand rasathânesi onun eseri.

Hayatı ve valiliği

Uluğ Bey, 22 Mart 1394'te Azerbaycan'daki Sultâniye şehrinde doğdu. Babası Timur'un küçük oğlu Şâhruh, annesi Gevher Şad'dır. "Uluğ Bey" unvanı, Timurlularda kullanılan "emîr-i kebîr" sözünün Türkçesidir. Çocukluğundan itibaren sarayda önce geleneksel dinî ilimleri, sonra mantık, matematik ve astronomi okudu. 1404'te Timur, onu Muhammed Sultan'ın kızı Öge Begüm ile evlendirdi. Şâhruh 1409'da, on altı yaşındaki oğluna Semerkant merkezli Mâverâünnehir yönetimini verdi. Uluğ Bey bu bölgeyi otuz sekiz yıl yönetti; ancak vaktinin büyük kısmını ilme ayırdığı için devleti babasına bağlı biçimde yürüttü, hutbe ve sikkelerde Şâhruh'un adını kullandı. TDV İslâm Ansiklopedisi, Semerkant'ın bu dönemde ilim, sanat ve edebiyatın en parlak merkezlerinden biri olduğunu, Nakşibendîliğin de bölgede hızla yayıldığını kaydeder.

Medrese ve rasathâne

1417-1420 arasında biri Buhara'da, biri Semerkant'ta iki medrese yaptırdı ve bunları geniş vakıflarla destekledi. Semerkant Medresesi'nde dönemin tanınmış bilginleri ders veriyordu, riyazî ilimlere ayrı bir önem verilirdi. Gıyâseddin el-Kâşî'nin bir mektubuna göre Uluğ Bey bu derslere katılır, zaman zaman kendisi de ders verirdi. Registan'da bugüne ulaşmayan bir hankah, bir hamam ve bahçeler içinde iki saray, Şâh-ı Zinde Mezarlığı'nda onarımlar ve Gûr-ı Emîr'e eklenen bir taçkapı da onun imar faaliyetleri arasında anılır.

Çocukluğunda gördüğü Merâga Rasathânesi'nden etkilenen Uluğ Bey, Merâga'dan sonra en büyük rasathânenin Semerkant'ta kurulmasını sağladı. Yapı Kadızâde-i Rûmî ve Cemşîd el-Kâşî'nin gözetiminde yükselmeye başladı; ikisi de tamamlanmadan öldüğü için Ali Kuşçu görevi devraldı. TDV, rasathânenin Uluğ Bey'in ölümüne kadar yaklaşık otuz yıl çalıştığını ve burada hazırlanan tabloların teleskopun icadına dek etkisini sürdürdüğünü yazar. Wikipedia yapım yıllarını 1424-1429 olarak verir.

Zîc ve eserleri

Uluğ Bey, kullandığı *Zîc-i İlhânî*'deki ölçüm hatalarını gidermek için *Zîc-i Uluğ Bey*'i oluşturdu; eser hem İslâm dünyasında hem Avrupa'da kaynak sayılır. Ayrıca sinüs ve tanjant cetvelleri hazırladığı ve üçgenler üzerine araştırma yaptığı bilinir. Wikipedia yıldız kataloğunda 994 yıldız bulunduğunu yazar; sayı başka kaynaklarda değişebilir. Târîh-i Ulus-i Erbaʿa adlı Farsça tarih kitabının Uluğ Bey'e aidiyeti şüphelidir. Uluğ Bey şair, matematikçi ve astronom olmasının yanı sıra Kur'ân'ı yedi kıraat üzere okuyacak bilgiye sahipti. Çağatay şiirinin ilk önemli şairi sayılan Sekkâkî ve İsmet-i Buhârî saray şairleri arasındaydı.

Saltanatı ve ölümü

Şâhruh 1447'de ölünce taht kavgası başladı. Uluğ Bey Semerkant'ı küçük oğlu Abdülaziz'e bırakıp Horasan'a yürüdü, 1448'de büyük oğlu Abdüllatif'in desteğiyle Herat'a girdi. Ebülhayr Han'ın Semerkant'a saldırısı üzerine geri döndü. Abdüllatif ile arası, hazineden payını ona vermemesi ve Herat'ın alınışını Abdülaziz'e mal etmesi yüzünden bozulmuştu. Oğlu babasına karşı ordu çıkardı; 1449 sonbaharında Semerkant yakınında Uluğ Bey'i yendi. Şehre alınmayan Uluğ Bey teslim oldu, hacca gitmek için izin istedi. Semerkant'tan bir iki günlük yolda komutanlar onu öldürdü, iki gün sonra Abdülaziz de öldürüldü. Devletşah ölüm tarihini 25 Ekim 1449 olarak verir; mezar taşında 10 Ramazan yazılıdır. Gûr-ı Emîr'e gömüldü. Hükümdarlığı iki yıl sekiz ay sürdü (Wikipedia'da iki yıl dokuz ay civarı geçer).

TDV, trajik sonun nedenlerini şöyle sıralar: Herat meselesiyle açılan oğul-baba soğukluğu ve halktan toplanan vergilerin komutanlara dağıtılmayıp medrese, kütüphane ve rasathâneye harcanması. Ay'daki bir krater ve 2439 Ulugbek asteroidi onun adını taşır.

Kronoloji

• 1394 — Sultâniye'de doğum
• 1404 — Evlilik
• 1409 — Mâverâünnehir valiliği
• 1417-1420 — Buhara ve Semerkant medreseleri
• 1447 — Şâhruh'un ölümü; tahta çıkış
• 1449 — Abdüllatif'in galibiyeti; ölüm