Hilmi Ziyâ Ülken
Türk Tefekkürü Tarihi ve Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü ile Türk düşünce tarihinin akademik mîmârı.
Hayatı
Hilmi Ziyâ Ülken, 3 Ekim 1901'de İstanbul'da doğdu. Babası kimyager Mehmed Ziyâ, annesi Müşfike Hanım'dır. Orta öğrenimini İstanbul Sultânîsi'nde yaptı ve 1921'de Mülkiye'den mezun oldu. Çeşitli şehirlerde öğretmenlik ve memurluk yaptı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 1933'te yeni kurulan İstanbul Üniversitesi'ne Türk medeniyeti doçenti olarak atandı, ardından araştırma yapmak üzere Berlin'e gönderildi. Döndüğünde Türk tefekkür tarihi, mantık, değerler teorisi, İslâm felsefesi, ahlâk, sistematik felsefe ve sosyoloji derslerini okuttu; 1941'de profesör oldu. 1949'da Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi'ne geçti ve burada mantık ve sistematik felsefe kürsüsünde çalıştı; 1957'de ordinaryüs oldu. 1968'de açılan Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi'nde eğitim ve ilim felsefesi okuttu. 1971'de yaş haddinden emekli olmasına rağmen İlâhiyat'taki dersleri 1973'e kadar sürdürdü. 5 Haziran 1974'te İstanbul'da öldü.
Fransızca, İngilizce, Almanca ve Arapça biliyordu; edebiyat, resim ve hat çalışmaları da yaptı. 1918-1920 arasında karakalem, 1940-1945 arasında yağlı boya, 1967-1970 arasında kompozisyon çalışmaları sergiledi. 1923-1924'te arkadaşlarıyla Mihrab ve *Anadolu Mecmuası*'nı, 1927'de Mehmet Servet (Berkin) ve Agâh Sırrı (Levend) ile *Felsefe ve İctimâiyyat Mecmuası*'nı çıkardı. İnsan dergisini 1938-1943 arasında, Sosyoloji Dergisi yıllığını 1960'a kadar yayımladı.
Düşüncesi
Ülken'e göre felsefenin temel konusu varlıktır; hakikat ve düşünce sorunları varlık sorunundan doğar. Fenomenolojinin tasvir yöntemini benimsedi, olayları tek köke indirmeden kendi özgünlükleri içinde ele almayı amaçladı. TDV onu felsefe tarihinde Saint Augustinus, Pascal, Heidegger ve Max Scheler çizgisine bağlar. Ona göre bilgi izâfî ve sınırlıdır; bilmenin bittiği yerde düşünme başlar, aşkın varlık ise ancak inançla kavranabilir. Hakikate ilim ile imanı birleştirerek ulaşılır; Ülken'in felsefesinde özgün sayılan yan budur. *Bilgi ve Değer*'de değerler, bilginin kutuplaşmasını sentez yoluna çeviren alan olarak ele alınır. İman ve hoşgörünün birlikte yürümesi gerektiğini, hoşgörüsüzlüğün egemenliği tahakküme dönüştürdüğünü yazdı.
Sosyolojide toplumu şuur, irade ve otoriteye dayandırdı. Marksist alt yapı tezine karşı, ekonomik olayın ancak sosyal bir kurum içinde rol oynadığını savundu. Ruh ve beden ilişkisini felsefenin en büyük sorunlarından saydı. Ahlâka "aşk ahlâkı" adını verdi, mertebeler toplumu fikrini savundu. Türk kültürünü İslâm ve Avrupa medeniyetleriyle ilişkisi bakımından incelenmesi gereken bir bütün olarak gördü. İslâm düşüncesi üzerine yaptığı çalışmalarda Batılı kaynaklardan geniş ölçüde yararlandı; La pensée de l'Islam İsmâilîlik, kelâm, fıkıh, tasavvuf ve İslâm felsefesini kapsayan genel bir tarihtir.
Etkisi ve mirası
TDV, yayımlanmış eserlerinin sayısını 1.350'nin üzerinde gösterir. Türk düşünce tarihini sistemli biçimde işleyen kitapları en bilinen katkılarıdır. Türk Tefekkürü Tarihi TDV'ye göre 1932-1933'te, Vikipedi'ye göre 1933-1934'te yayımlanmıştır. Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü 1935 tarihlidir. İslâm Düşüncesi serisi 1954-1957 arasında, Bilgi ve Değer 1965'te, Türkiye'de Çağdaş Düşünce Tarihi 1966'da, Varlık ve Oluş 1968'de çıktı. Felsefe, sosyoloji ve düşünce tarihi alanlarındaki çalışmaları, bu disiplinlerin Türkiye'de akademik bir gelenek olmasında etkili sayılır.
Başlıca eserleri
- Umumî Ruhiyat (1928) — ruh ve toplum üzerine ilk dönem kitabı.
- Türk Tefekkürü Tarihi — Türk düşünce tarihi (1932-1934, kaynaklara göre değişir).
- Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü (1935) — çevirinin uyanış dönemlerindeki işlevi.
- İçtimaî Doktrinler Tarihi (1941) — toplumsal öğretiler tarihi.
- İslâm Düşüncesi (1954-1957) — İslâm düşüncesine giriş ve İslâm felsefesi tarihi.
- Bilgi ve Değer (1965) — bilgi, değer ve iman ilişkisi.
- Türkiye'de Çağdaş Düşünce Tarihi (1966).
- Varlık ve Oluş (1968) — felsefî sistemini anlatan eseri.