Eşrefoğlu Rûmî

Anadolu Kādirîliğinin (Eşrefiyye) pîri; Müzekkin-Nüfûs ile tasavvuf öğretisini Türkçeye taşıyan İznikli velî.

Hayatı

Asıl adı Abdullah, babasının adı Ahmed Eşref'tir. Kaynaklarda Abdullah Rûmî, İbnü'l-Eşref, Eşrefzâde, Eşref-i Rûmî ve Abdullah İznikî adlarıyla da geçer. Ailesi aslen Mekkeli olup Hz. Peygamber soyundan geldiği rivayet edilen, Mısır'dan Hama'ya, oradan Anadolu'ya göçmüş, önce Manisa'ya, sonra İznik'e yerleşmiş bir âlimler ve şeyhler ailesiydi. Doğum yılı için bazı müellifler 1353'ü (754) verir; ancak Emîr Sultan ve Hacı Bayrâm-ı Velî ile ilişkisi göz önüne alınırsa daha sonraki bir tarihte doğduğu düşünülebilir. TDV maddesi, Orhan Köprülü'nün özel kütüphanesindeki bir menâkıbnâmede geçen 779 (1377) kaydına dikkat çeker.

Çocukluğunu ve gençliğini İznik'te ailesinin yanında geçirdi, ileri yaşta Bursa'ya gidip Çelebi Sultan Mehmed Medresesi'nde okudu. Kendisine atfedilen bazı medrese rivayetlerinin, Şekâik Tercümesi'nde geçen Eşrefzâde Muhyiddin Mehmed adlı başka bir kişiyle karıştırılmasından doğduğu belirtilir. Hayatı hakkındaki en eski ve ilk elden kaynak, torunu Şeyh Hamdi Efendi'nin müridi Abdullah Veliyyüddin Bursevî'nin *Menâkıb-ı Eşrefzâde*'sidir. Bu esere göre bir rüya üzerine medreseyi bıraktı, Emîr Sultan'a başvurdu; Emîr Sultan onu Ankara'da Hacı Bayrâm-ı Velî'ye gönderdi. Hacı Bayrâm-ı Velî'nin dergâhında on bir yıl kadar riyâzet ve ağır hizmetle geçirdi. Şeyhi onu önce dergâha imam yaptı, sonra kızı Hayrünnisâ ile evlendirdi ve Bayrâmiyye'yi temsil etmek üzere İznik'e halife tayin etti.

Hacı Bayram'la ilişkisinin yalnızca bu menâkıbnâmeye dayandığını, Eşrefoğlu'nun kendi eserlerinde bu ilişkiye işaret bulunmadığını ve bu yüzden şeyh-derviş bağının kuşkulu görülebildiğini TDV'nin Hacı Bayram maddesi belirtir. Menâkıb'ın anlatısına göre ise, daha yüksek bir manevî merhale arzusuyla yeniden şeyhine başvurdu. Hacı Bayrâm onu Hama'daki Kādirî şeyhi Hüseyin el-Hamevî'ye (Abdülkādir-i Geylânî'nin beşinci göbekten torunu olarak anılır) gönderdi. Eşrefoğlu Anadolu'yu yaya geçti, Hama'da kırk günlük erbaîni tamamlayıp Kādirî hilâfetnâmesi aldı ve İznik'e döndü. Orada kurduğu dergâhta irşada başladı. Menâkıb'a göre 874'te (1469-70) yaklaşık yüz yaşında öldü; dergâhının hazîresine gömüldü, bu yapı sonradan camiye çevrildi. Yerine, kızı Züleyha ile evlenen halifesi Abdürrahim Tirsî geçti. Ölüm tarihi konusunda farklı görüşler vardır; 874 kitâbedeki tarih mısraına dayandığı için daha doğru kabul edilir.

Tarikat ve çevresi

Kādirîler arasında Abdülkādir-i Geylânî'den sonra tarikatın ikinci pîri sayılır. Evliya Çelebi onu "yetmiş bin müride sahip bir önder" diye anar. Rivayete göre Fâtih Sultan Mehmed'in hanımının dilindeki yarayı tedavi etmek için İstanbul'a çağrıldı; Fâtih'in sadrazamı Mahmud Paşa'nın da müridlerinden olduğu nakledilir. Bu anlatılar menkıbe niteliğindedir.

Şiiri ve eserleri

Şiirlerinde Yûnus Emre etkisi belirgindir, ama kendine özgü söyleyişleri de çoktur. Hece ve aruz veznini kullandı, lirik şiirlerin yanında didaktik manzumeler yazdı. Tasavvufî remizlere ve halk deyişlerine geniş yer verdi; bazı şiirleri vahdet-i vücûd neşvesindedir. İlâhîleri sıkça bestelenmiştir; Kādirî dergâhlarında kıyâmî zikir bugün de onun "Cem' olmuş dervişleri pîrim Abdülkādir'in" ilâhisiyle başlar. Kalenderî ya da Bektaşî olduğuna dair iddiaların, Şekâik Tercümesi'ndeki başka bir Eşrefzâde ile karıştırılmasından doğduğu belirtilir.

Divanının yirmiden fazla nüshası bilinir; ilk kez yeni harflerle Âsaf Hâlet Çelebi yayımladı (1944). Müzekki'n-nüfûs, Anadolu'daki tasavvuf akımının önemli eserlerinden biridir; Eşrefoğlu mukaddimede eseri halkı doğru yola yöneltmek için özellikle Türkçe yazdığını belirtir. Tarîkatnâme tarikat âdâbını ve Ehl-i beyt sevgisini anlatır. Fütüvvetnâme gibi bazı risâleler Eşrefoğlu'na mı yoksa babası Eşref b. Ahmed'e mi ait olduğu belli olmayan mesnevilerdir.

Başlıca eserleri

• Dîvân — ilâhî ve şiirlerini toplayan, yirmiden fazla nüshası bulunan divan.
• Müzekki'n-nüfûs — nefis terbiyesi üzerine Türkçe tasavvuf eseri.
• Tarîkatnâme — tarikat âdâbı ve Ehl-i beyt sevgisi üzerine.