Hacı Bayrâm-ı Velî
Numan bin Ahmed
Osmanlı'nın manevî mîmarı; Ankara'da Bayrâmiyye'yi kuran ve Fâtih'in hocası Akşemseddîn'i yetiştiren pîr.
Hayatı
Bayramiyye'nin pîri Hacı Bayrâm-ı Velî, Anadolu'da doğup büyüyen bir Türk mutasavvıfı tarafından kurulan ilk tarikatın temsilcisi olarak anılır. TDV maddesi hayatı hakkındaki bilginin sınırlı olduğunu vurgular: XV. yüzyıl kaynaklarında yalnızca Âşıkpaşazâde'de kısa bir söz geçer, ayrıntılar XVI. yüzyıldan itibaren Lâmiî, Taşköprizâde ve Mecdî gibi yazarlardan gelir. Adı 1428 tarihli bir vakfiyede Hacı Bayram b. Ahmed b. Mahmûd el-Ankaravî olarak geçer. Doğum yılı kesin değildir: 1352 geleneksel olarak verilir, ancak torunlarının doksan yaşını aştığına inanması ve Mir'âtü'l-ışk'ın aynı bilgisi 1339-40 dolaylarını işaret eder. Ankara'da Çubuk Çayı kıyısındaki Solfasol (Zülfazl) köyünde doğduğu aktarılır.
Çoğu kaynak onu Ankara'da Kara Medrese'de müderris olarak gösterir ve Kayseri'de Somuncu Baba'nın (Hamîd-i Velî) çağrısıyla bu görevden ayrılıp ona intisap ettiğini anlatır. Abdurrahman el-Askerî'nin XVI. yüzyıldaki *Mir'âtü'l-ışk*'ı ise farklı bir tablo çizer: Hacı Bayram (asıl adı Nûman) Yıldırım Bayezid'in kapıcıbaşısıdır, Yıldırım'ın ölümünden (8 Mart 1403) yaklaşık üç buçuk ay sonra Adana yakınlarında Somuncu Baba'ya ulaşır ve Kurban Bayramı'na rastlayan bir günde "Hacı Bayram" adını alır. Birlikte Şam ve Hicaz'a giderler. TDV bu ikinci anlatıya, ilk kaynaklara daha yakın olduğu için ağırlık verir; ona göre Hacı Bayram bu sırada altmış yaşlarındaydı.
Ankara dönemi
Somuncu Baba onu bir yıl sonra Ankara'ya gönderirken "ekin ek, burçak ek" diye öğütlemiştir. Hacı Bayram tekke ve zâviye kurmadı, vakıf gelirleriyle geçinmedi; çiftçilik yaparak, elinin emeğiyle yaşadı. Lâmiî'nin aktardığı bir rivayette Akşemseddin, onu müridleriyle burçak imecesinde bulur. Çevresinde ahîlik ve fütüvvet geleneğiyle ilişkili bir derviş topluluğu oluştu. Bu topluluğun büyümesi II. Murad devrinde yönetimi rahatsız etti; Sarı Abdullah Efendi'ye göre şikâyet üzerine Edirne'ye çağrıldı. Bu yolculuk muhtemelen 1421-1424 arasında gerçekleşti. Padişah hakkındaki söylentilerin asılsız olduğunu görüp saygı gösterdi. Bayramî dervişleri vergiden muaf tutuldu; bu durum Ankara çevresinde vergi toplanmasını güçleştirmiştir. Hacı Bayram 1430'da (h. 833) Ankara'da öldü ve kendi adıyla anılan caminin yanına gömüldü; türbesi Ankara'nın en önemli ziyaretgâhıdır.
Düşüncesi ve halifeleri
Kişiliğinde melâmet, fütüvvet ve vahdet neşvesi öne çıkar. Müridi İnce Bedreddin'in Lemaât tercümesinin önsözüne göre, sohbetlerinde Fahreddîn-i Irâkī'nin bu eserini anlatırdı ve Arapça ile Farsçaya vâkıftı. Günümüze yalnızca hece vezniyle yazılmış dört şiiri ulaşmıştır; ona atfedilen mektuplar ise sonraki dönemden sayılır.
Vefatından sonra çevresindekiler iki yola ayrıldı. Emîr Sikkînî çizgisini izleyenler taç, hırka, tekke ve vakıf gibi kurumları reddeden Bayramî Melâmîleri oldu; Akşemseddin'e bağlananlar ise Şemsiyye tarikatını oluşturup devletle uyumlu, Sünnî bir tarikata dönüştüler. Sarı Abdullah Efendi, vefatından sonra "altı nefer"in ortaya çıktığını yazar: İnce Bedreddin, Kızılca Bedreddin, Uzun Selâhaddin, Akbıyık, Akşemseddîn ve Ömer Dede. İsmâil Hakkı Bursevî ise Celvetiyye'yi de Hacı Bayram'a bağlar.
Eşrefoğlu Rûmî'nin Hacı Bayram'ın damadı ve halifesi olduğu bilgisi yalnızca 1813'ten sonra yazılan *Menâkıb-ı Eşrefzâde*'ye dayanır; TDV, Eşrefoğlu'nun kendi eserlerinde Hacı Bayram'a dair bir işaret bulunmadığını belirterek bu ilişkinin kuşkulu olduğunu söyler.
Etkisi ve mirası
Hacı Bayram'ın etkisi, kurduğu yolun Anadolu'nun manevî yapısını şekillendirmesinden gelir. Bayramiyye'nin iki kolu, Melâmîlik ve Şemsiyye, sonraki yüzyıllarda ayrı yönlerde gelişti. Melâmî kol XVI. ve XVII. yüzyıllarda devletin takibine uğradı. Fâtih döneminde Akşemseddin aracılığıyla Osmanlı merkezine bağlanan çizgi de bu yoldan beslenir. Akşemseddin'in İstanbul'un fethine Hacı Bayram tarafından gönderildiği anlatısı ise TDV'ye göre asılsızdır; Hacı Bayram öldüğünde Fâtih henüz doğmamıştı ya da yeni doğmuştu.