Akşemseddîn

Fâtih'in manevî hocası; İstanbul'un fethinde sultanın yanında bulunan ve Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin kabrini keşfeden Bayrâmiyye pîri.

Hayatı

Akşemseddîn'in asıl adı Şemseddin Muhammed bin Hamza'dır. 1390 (h. 792) yılında Şam'da doğdu; bazı kaynaklar 1389'u verir. Soyunun, Avârifü'l-maârif yazarı Şehâbeddin es-Sühreverdî'nin torunu Şeyh Hamza'ya, baba tarafından da Hz. Ebû Bekir'e ulaştığı kaydedilir. Yedi yaşındayken, 1396-1397'de babasıyla birlikte Amasya yakınlarındaki Kavak'a geldi. Kur'an'ı ezberledi, medrese tahsilini tamamladı ve Osmancık Medresesi'nde müderris oldu. Bu yıllarda tıp bilgisi de edindi.

Yirmi beş yaşlarında bir mürşid aramak için İran'a yöneldi, fakat aradığını bulamadan döndü. Kaynaklara göre önce Ankara'da Hacı Bayrâm-ı Velî'nin tarzını benimsemedi; Halep'te gördüğü bir rüya üzerine geri dönüp ona intisap etti. Ağır bir seyrüsülûkün ardından hilâfet aldı ve Bayrâmiyye'nin önde gelen halifelerinden biri oldu.

İstanbul'un fethi ve son yılları

Akşemseddîn, II. Mehmed'in İstanbul kuşatmasına katıldı; müritlerinin de orduda bulunduğu aktarılır. Kuşatmanın sıkıntılı günlerinde sultana bir mektup yazdığı bilinir; bu mektup, fethin manevî atmosferine dair sık başvurulan belgelerdendir. Fetihten sonra Ayasofya'da kılınan ilk cuma namazında hutbeyi okuduğu kaydedilir. Rivayete göre sultan, Sahâbî Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin kabrinin yerini belirlemesini ondan istedi; kabir onun işaretiyle bulundu ve Eyüp semti bu türbe etrafında şekillendi. Bir süre Zeyrek'te ders verdi.

Sultanın İstanbul'da kalması yönündeki ısrarına rağmen Göynük'e çekildi. Kendisine yapılmak istenen bağış ve yapıların çoğunu kabul etmedi. Şubat 1459'da (Rebîülâhir 863) Göynük'te vefat etti. Türbesi bugün ziyaretgâh olarak kullanılır. Yedi oğlundan biri, şair ve âlim Hamdullah Hamdî'dir (ö. 1503).

Düşüncesi ve tıp anlayışı

Akşemseddîn'in tasavvuf anlayışı Hacı Bayrâm'ın çizgisini izler. *Risâletü'n-nûriyye*'de Bayrâmî dervişlerine yöneltilen eleştirilere karşı yolun ilkelerini savundu. Fetihten hemen önce yazdığı *Def'u metâin*'de ise İbnü'l-Arabî başta olmak üzere bazı büyük sûfîlere yöneltilen ithamlara cevap verdi.

Kaynaklarda hem bedenlerin hem ruhların hekimi olarak anılır. TDV İslâm Ansiklopedisi, hastalıkların gözle görülmeyen "tohum"larla insandan insana geçtiğine dair görüşlerine dikkat çeker ve bunu Avrupa'da benzer fikirlerin dile getirilmesinden yaklaşık bir asır önceye yerleştirir. Bu ifadelerin modern mikrop kuramıyla ne ölçüde örtüştüğü, tıp tarihçileri arasında tartışma konusudur.

Etkisi ve mirası

Akşemseddîn, Bayrâmiyye'nin Şemsiyye kolunun pîri kabul edilir. Göynük'teki halifesi Fazlullah ile öteki halifeleri, yolun Anadolu ve Rumeli'de yayılmasını sağladı. Fâtih ile ilişkisi, sonraki Osmanlı anlatılarında sultan ile derviş arasındaki ilişkinin örnek bir tasviri olarak yer aldı. Bazı kaynaklar onu II. Murad'ın isteğiyle şehzade Mehmed'in hocalığına getirilmiş olarak anar; çoğu anlatı ise onu Fâtih'in manevî hocası olarak niteler.

Başlıca eserleri

• Risâletü'n-nûriyye — Bayrâmî dervişlerine yöneltilen eleştirilere cevap veren tasavvufî risâle.
• Def'u metâin — İbnü'l-Arabî ve başka sûfîleri savunan eser (1452).
• Makāmât-ı Evliyâ — tasavvufî makamları Türkçe anlatan risâle.
• Mâddetü'l-hayât — kaynaklarda tıbbî konularla ilişkilendirilen Türkçe eser.
• Hall-i müşkilât — tasavvufî meseleleri açıklayan risâle.
• Fâtih'e yazdığı mektuplar ve Türkçe şiirleri.