Ebussuûd Efendi

Kânûnî döneminin hukuk düzenini şekillendiren; örfî hukuku ve kanunnâmeleri şer'î hukukla dengeleyen şeyhülislâm.

Hayatı

Asıl adı Mehmed'dir; Ebüssuûd künye ya da lakaptır ve bu adı neden aldığı kaynaklarda açıklanmaz. "Müftilenâm", "sultânü'l-müfessirîn" ve "Hoca Çelebi" unvanlarıyla da anılır. Yaygın görüşe göre 30 Aralık 1490'da (17 Safer 896) İstanbul yakınlarındaki Meteris köyünde doğdu. TDV maddesine göre babası Şeyh Yavsî diye bilinen Muhyiddin Muhammed, II. Bayezid'in yakınlığını kazanmış "hünkâr şeyhi"ydi ve İstanbul'da kendisi için bir tekke yaptırılmıştı. Babasının İskilip'e bağlı İmâd köyünden olması nedeniyle Ebüssuûd'un İskilip'te doğduğu yönündeki görüş ve Kürt ya da Diyarbakırlı asıllı olduğuna dair iddialar TDV tarafından zayıf ya da hatalı bulunur. Annesi Sultan Hatun, bazı kaynaklara göre Ali Kuşçu'nun kızı, bazılarına göre kardeşinin kızıdır.

İlk tahsilini babasından yaptı; sonra Müeyyedzâde Abdurrahman Efendi, Mevlânâ Seydî-i Karamânî ve bazı rivayetlere göre Kemalpaşazâde'den ders aldı. Seydî-i Karamânî'nin kızı Zeyneb Hanım'la evlendi. Yavuz Sultan Selim döneminde 1516'da Çankırı Medresesi'ne, bu görevi kabul etmekte tereddüt edince İnegöl İshak Paşa Medresesi'ne atandı; sonra Dâvud Paşa, Mahmud Paşa ve Gebze'de Çoban Mustafa Paşa'nın yaptırdığı medreselerde ders verdi. 1528'de Bursa Sultâniye pâyesindeki medreseye müderris oldu. Ardından Bursa ve (Kasım 1533'te) İstanbul kadılığında bulundu. Ağustos 1537'de Rumeli kazaskerliğine tayin edildi, Kara Boğdan, Estergon ve Budin seferlerinde Kanûnî'nin yanında yer aldı; Budin'in fethinden sonra şehirdeki ilk cuma namazını o kıldırdı. Ekim 1545'te şeyhülislâm oldu.

Şeyhülislâmlığı ve ilmiye düzeni

Ebüssuûd Efendi yaklaşık yirmi sekiz yıl on bir ay şeyhülislâmlık yaptı. Kazaskerliği sırasında Kanûnî'nin emriyle, daha önce sistemli olmayan mülâzemet usulünü düzene sokmakla görevlendirildi: her pâyede âlimlerin vereceği mülâzım sayısını belirledi ve yedi yılda bir uygulanacak bir kayıt sırası getirdi. Şeyhülislâmlık maaşı, tefsirinin bir bölümünü padişaha sunmasından sonra günlük 200 akçeden 500 akçeye, tefsir tamamlanınca 600 akçeye çıkarıldı; böylece makam kazaskerliğin üstüne yükseldi. Şeyhülislâmlara yüksek müderrisleri ve mevleviyet kadılarını atama yetkisi verildi, bu makama gelebilmek için Rumeli kazaskerliği şartı kondu. İlmiye Kanunnâmesi'nin muhtemelen onun elinden çıktığı belirtilir. TDV, ilmiyedeki ilk bozulmaların da onun döneminde başladığını kaydeder: kadı oğullarının miftah müderrisliklerine atanması bu dönemde ilk kez görüldü.

Kıbrıs seferini fetvasıyla destekledi. Kanûnî ona büyük saygı gösterdi; Sigetvar seferi sırasında hasta olan Ebüssuûd'a yazdığı mektupta onu "âhiret karındaşım" diye anar. 23 Ağustos 1574'te (5 Cemâziyelevvel 982) öldü; Eyüp Camii civarında kendi yaptırdığı sıbyan mektebinin hazîresine gömüldü. Haremeyn'de de gıyabında cenaze namazı kılındı.

Hukuk anlayışı

TDV'ye göre en önemli hizmeti hukuk alanındadır. Hanefî mezhebi içindeki farklı görüşler arasında tercih yaparak, toplumsal ihtiyaçlara göre çözüm üretti. Mezhep birliğine önem verdi: kadıların Hanefî mezhebinin yerleşik görüşüyle hüküm vermesini istedi. Kahve içmenin caizliğine ve ibret gözüyle seyretmek şartıyla gölge oyununun meşruluğuna fetva verdi. Para vakıflarının cevazına dair fetvası Anadolu kazaskeri Çivizâde Muhyiddin Mehmed Efendi tarafından 1538'de bir hüküm hâline getirilen yasakla karşılaştı; Ebüssuûd *Risâle fî vakfi'l-menkûl ve'n-nukûd*'da İmam Muhammed'in görüşünü esas alıp teamülle savundu. İmam Birgivî ona karşı risâle yazdı (1572), ama uygulama Ebüssuûd'un fetvası yönünde gelişti.

Mîrî arazi rejiminde toprağın çıplak mülkiyetinin devlette, tasarruf hakkının çiftçide olduğunu şer'î terimlerle temellendirdi. Fetvaları sonradan kanun mecmualarının başına konuldu; TDV bu yüzden onu mîrî arazi rejiminin mimarı olarak görür. Sultan emrinin meşruluğunu da sınırlı tuttu; Ayasofya vakıf kiralarına dair bir fermanı "nâmeşrû olan nesne meşrû olmaz" diyerek reddettiği anlatılır. Hamza Bâlî ve Muhyiddin Karamânî gibi şeriata aykırı bulduğu mutasavvıflar hakkında idam fetvası verdi; tasavvuf karşıtı olmadığı, şeriat dairesindeki mutasavvıflara saygı gösterdiği belirtilir.

Etkisi ve mirası

Ebüssuûd'un öğrencileri arasında Hoca Sâdeddin, Bostanzâde Mehmed, Sun'ullah ve Ebülmeyâmin gibi sonradan şeyhülislâm olanlar, şair Bâkî ve Âşık Çelebi bulunur. Namık Kemal onu padişahın huzurunda hoşa gidecek sözler söyleyen biri olarak eleştirmiştir; bazı tarihçiler de makamını korumakta sert olduğunu ileri sürer.

Başlıca eserleri

• İrşâdü'l-akli's-selîm ilâ mezâya'l-Kitâbi'l-Kerîm — Kur'an tefsiri; belâgat yönüyle öne çıkar.
• Ma'rûzât — padişaha arz edilen fetvaların derlemesi.
• Risâle fî vakfi'l-menkûl ve'n-nukûd — menkul ve para vakfının cevazına dair risâle.
• el-Kasîdetü'l-mîmiyye — Ebü'l-Alâ el-Maarrî'ye nazîre olarak yazdığı Arapça kaside.