Mercimek Ahmed

Keykâvus'un Kābûsnâme'sini Türkçeye kazandıran; siyâsetnâme geleneğinin Türkçedeki ilk taşıyıcılarından.

Hayatı

Mercimek Ahmed'in hayatı hakkındaki bilgiler neredeyse tümüyle Kâbûsnâme çevirisindeki ifadelerinden çıkarılır. İngilizce Wikipedia, adının çeviride üç kez geçtiğini, ancak dönemin biyografi ve tarih kitaplarında kaydının bulunmadığını belirtir. Babasının adı TDV İslâm Ansiklopedisi'nde İlyas olarak geçer. Doğum tarihi bilinmez; çeviriyi 1431-32'de tamamladığına göre ölümünün bu tarihten sonra olduğu kabul edilir. II. Murad'ın hizmetinde bulunan, dinî ve dünyevî ilimlerde iyi yetişmiş biri olarak tanıtılır; kendi sözlerine göre sabah şarabı içmeyi zararlı bulurdu. Lakabını nasıl aldığına dair çeviride bir bilgi yoktur. Bu yüzden onu 15. yüzyılın ilk yarısına yerleştirmek kaynaklara daha uygundur.

Kâbûsnâme ve çevirisi

Kâbûsnâme, Ziyârî emiri Keykâvus b. İskender'in 1082'de oğlu Gîlân Şah için yazdığı Farsça öğüt kitabıdır. Keykâvus, eseri yazdığında altmış üç yaşında olduğunu söylediğinden doğumu 1021 dolayına konur. TDV'ye göre kitap bir önsöz ve kırk dört bölümden oluşur; ahlâk, görgü kuralları, eğitim, meslekler ve devlet adamlarının görevleri gibi konuları ele alır, ayet, hadis, hikâye ve atasözleriyle desteklenir. Aynı çağda yazılan Nizâmülmülk'ün *Siyâsetnâme*'si ile birlikte anılır. Kitap XIV. yüzyıldan itibaren Türkçeye beş kez çevrilmiştir. İlk çeviri XIV. yüzyılın ilk yarısına tarihlenir; sonra Şeyhoğlu Sadreddin Mustafa'nın Germiyan Beyi Süleyman Şah adına yaptığı çeviri gelir. Mahmûd b. Mehmed'in (Bedr-i Dilşâd) 1427 tarihli manzum çevirisi II. Murad'a sunulduğu için Muradnâme diye anılır ve kısmen telif özelliği taşır. Mercimek Ahmed'in çevirisi bunların en sonuncusu ve en tanınmışıdır.

İngilizce Wikipedia'ya göre Mercimek Ahmed, çevirinin girişinde Murad'ın yanında Filibe'de bulunduğunu, padişahın Farsça aslını okuduğunu ve eldeki Türkçe çeviriyi beğenmediğini görünce yenisini yazmaya başladığını anlatır. Çeviriyi 26 Nisan 1432'de bitirdi. Wikipedia, çevirinin müstakil bir adı olmadığını, nüshalarda "Kâbûsnâme-i Türkî" ya da "Tercüme-i Kâbûsnâme" gibi başlıklar bulunduğunu belirtir. Dolayısıyla bu eseri Murâdnâme diye adlandırmak, TDV'nin aynı adı Bedr-i Dilşâd'ın manzum çevirisine bağlamasıyla bağdaşmaz.

TDV, çeviriyi genişletilmiş, serbest tarzda yapılmış, Türk nesrinin başarılı bir örneği olarak niteler. Wikipedia'ya göre Mercimek açıklamalar ekler, uygun yerlerde Türkçe atasözleri ve kendi beyitlerini ekler, Keykâvus'un Farsça beyitlerini Türkçe şiirle karşılar. Dili sadedir, söz varlığı büyük oranda Türkçedir; oysa dönemin başka yazarları Arapça-Farsça sözcüklerle yüklü bir insâ üslubuna yöneliyordu.

Etkisi ve mirası

Eserin Millî Kütüphane H. 941, Topkapı Sarayı Hazine 1153, Nuruosmaniye 4096 ve British Museum'da yazma nüshaları vardır. Nazmîzâde Murtaza Efendi 1705'te Bağdat Valisi Hasan Paşa'nın emriyle metni dönemin diline göre yeniden yazdı. Wikipedia, Mercimek üslubunun XVIII. yüzyıl başında eski ve sade bulunduğunu, XX. yüzyılda Türkçenin öz yanına duyulan ilginin onu yeniden değerli kıldığını belirtir. 1880'de Kazan'da, Abdülkurun Şirvânî aracılığıyla basıldı. Orhan Şaik Gökyay'ın hazırladığı neşir İstanbul'da 1964, 1966 ve 1974'te yayımlandı.

Başlıca eserleri

• Kâbûsnâme çevirisi — Keykâvus'un Farsça öğüt kitabının II. Murad adına yapılmış, 1432'de tamamlanmış Türkçe çevirisi; müstakil bir adı yoktur.