Salih Zeki

Türkiye'de bilim tarihi yazıcılığının babası sayılan matematikçi; Âsâr-ı Bâkıye'nin yazarı.

Hayatı

Sâlih Zeki İstanbul'da doğdu; doğum yılı olarak 1864 verilir, TDV maddesi yılı belirtmez. 1882'de Dârüşşafaka Lisesi'ni bitirip Posta ve Telgraf Nezâreti Fen Kalemi'nde çalışmaya başladı. Ertesi yıl üç arkadaşıyla Paris'e gönderildi; elektrik mühendisliği öğreten bir yüksek okulun yanında Ecole des Ponts et Chaussées ve Collège de France'a devam etti, 1887'de mezun oldu. Dönüşte yine Posta ve Telgraf Nezâreti'nde çalıştı. 1889'da, bir Türk bilim insanının yurt dışında yayımladığı ilk bilim tarihi çalışması sayılan Mémoire sur les chiffres indiens makalesi çıktı. 1889-1890'da Mekteb-i Mülkiye'de fizik ve kimya okuttu, 1890'da Rasathâne-i Âmire'de göreve başladı ve 1896'da müdür oldu.

1892'de *Resimli Gazete*'de "Âsâr-ı Eslâf" başlığıyla yazdığı yazılarla Ali b. Velî el-Mağribî, Nasîrüddin-i Tûsî ve Gıyâseddin Cemşîd el-Kâşî gibi İslâm bilginlerinin eserlerini tanıttı; 1897'de bu gazetenin yöneticisi oldu. 1908'de Meclis-i Maârif üyeliğine getirildi ve Dârülfünun'da analitik geometri, matematiksel fizik, astronomi ve ihtimaller hesabı dersleri verdi. 1910'da Tevfik Fikret'in yerine Mekteb-i Sultânî müdürü, 1912'de Maarif Nezâreti müsteşarı, 1913'te Dârülfünun umum müdürü (rektör) oldu. 1917'de yöneticilikten istifa etti, fen şubesinde öğretim üyeliğini sürdürdü; 1919-1920'de Fen Fakültesi dekanıydı. 1920'deki ruhsal bunalımın ardından 2 Temmuz 1921'de öldü. Üç kez evlendi ve beş oğlu oldu.

Çalışma alanları

TDV, çalışmalarını dört başlıkta toplar. Astronomide Emile Lacoine ile takvim çalışmaları yaptı, saat reformu ve meteorolojik olaylar üzerine yazdı. 1913'te Paris'teki uluslararası saat birleştirme kongresine Osmanlı delegesi olarak katıldı; Türkiye'de Greenwich saatine geçiş çalışmaları böylece başladı.

Matematikte, Başhoca İshak Efendi ve Vidinli Hüseyin Tevfik Paşa'dan sonra çağdaş matematiğin Türkiye'ye girişinde önemli hizmetleri oldu. Dârülfünun konferanslarıyla sayılar kuramı, sanal sayılar, Öklid dışı geometriler ve ihtimaller hesabı gibi konuları tanıttı; her kademede matematik öğretimini yaygınlaştırdı. Ona göre matematik bütün bilimlerin temelidir.

Mantıkta cebirsel mantığın Türkiye'ye girişinde önemli rol oynadı. *Mîzân-ı Tefekkür*'de George Boole'ün sistemini ayrıntılı biçimde anlattı. Mantığı formel, niceleme ve cebirsel mantık olarak üçe ayırdı; cebirsel mantığı benimsedi.

Bilim tarihinde İslâm toplumundaki bilimsel çalışmaları çağdaş bilim tarihi yöntemleriyle yeniden değerlendirdiği için Türkiye'de bilim tarihi yazıcılığının babası sayılabileceği belirtilir. Bilim felsefesine de ilgi duyup Poincaré'nin eserlerini yayımlandıktan kısa süre sonra Türkçeye çevirdi.

Eserleri

Kâmûs-ı Riyâziyyât, matematik ve astronomi terimlerini açıklayan, matematikçilerin ve astronomların biyografilerini veren, Türkiye'de bu alanda yapılan ilk çalışmadır; ilk cildi 1315'te (1897-98), ikinci cildi ölümünden sonra 1342'de basıldı, kalan yaklaşık 4000 sayfalık müsvedde on cilt hâlinde İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'ndedir. Âsâr-ı Bâkıye dört cilt olarak planlandı; yalnızca ilk cildin iki kısmı basılabildi (1329), diğerleri müsvedde kaldı. Eserin basılan kısmı 2003-2004'te günümüz Türkçesiyle yayımlandı.

Başlıca eserleri

• Âsâr-ı Bâkıye — Ortaçağ İslâm dünyasında matematik, trigonometri ve bilim tarihi; dört cilt planlanmış, ilk cilt basılmıştır.
• Kâmûs-ı Riyâziyyât — Türkçede ilk matematik ve astronomi tarihi ansiklopedisi.
• Mîzân-ı Tefekkür — Boole'ün cebirsel mantığını tanıtan ders notları (1332).
• Dârülfünûn Konferansları — Öklid dışı geometri ve sanal nicelikler (1331).
• İlmin Kıymeti, İlim ve Faraziye, İlim ve Usul — Poincaré çevirileri.