Necmeddîn el-Kübrâ

Kübreviyye yolunun kurucusu; Harezm'i 13. yüzyılın tasavvuf merkezi yapan "Velîtırâş".

Hayatı

Necmeddîn-i Kübrâ'nın doğum tarihi ve yeri TDV İslâm Ansiklopedisi'nde verilmez; İngilizce Vikipedi 1145'te (h. 540) Hîve'de doğduğunu yazar. Dinî eğitime önem veren, ticaretle uğraşan bir aile içinde yetişti ve gençlik yıllarını Harezm'de geçirdi. Çocukken, ailenin kumaş dükkânını hırsızlardan korumak için geceleri orada yalnız kaldığını, bu sırada olağanüstü hayaller gördüğünü *Fevâihu'l-cemâl*'de anlatır. İlim tahsili için Harezm'den ayrıldı; Nîşâbur, Hemedan, İsfahan, Mekke ve İskenderiye'de hadis okudu. Hocaları arasında Nîşâbur'da Ebü'l-Meâlî el-Ferâvî ve İskenderiye'de Ebû Tâhir es-Silefî anılır. İskenderiye'de gördüğü bir rüyada Hz. Peygamber'in ona "Ebü'l-Cennâb" künyesini verdiği aktarılır.

Otuz beş yaşına kadar öğrenimini sürdürdükten sonra bir şeyh aradı. İkbâl Sîstânî'nin aktardığı rivayete göre Dizfûl'de hastalandığında sûfî İsmâil el-Kasrî'nin dergâhında misafir edildi, semâa katılınca iyileşti ve ertesi gün ona intisap etti. Kasrî onu, Sühreverdiyye pîri Ebü'n-Necîb'in halifesi olan Ammâr Yâsir el-Bitlisî'ye yönlendirdi, Bitlisî de Kahire'de Rûzbihân el-Vezzân el-Mısrî'ye gönderdi. Kemâleddîn-i Hârizmî'nin rivayeti ise farklı bir sıra verir; Fritz Meier, Sîstânî anlatımını daha makul bulur. İki rivayette de bu üç şeyhin adı geçtiği için TDV onlarla irtibatının kesin olduğunu belirtir, ama Necmeddîn eserlerinde yalnızca Ammâr Yâsir'in adını anar.

1184'te Harezm'e döndü ve ölümüne kadar yaklaşık otuz sekiz yıl boyunca müridlerinin eğitimiyle ilgilendi. Müridlerinin sayısının altmış kadar olduğu kaydedilir; bu yüzden "şeyh-i velî-tırâş" unvanıyla anılmıştır. Fahreddin er-Râzî ile Harezm'de görüştüğü rivayeti gerçek sayılır; bir ifadesinden saray çevresiyle iyi ilişkileri olduğu anlaşılır.

Ölümü

1221'de (h. 618), Moğolların Harezm'in merkezi Gürgenç'te (Köhne Ürgenç, Türkmenistan) yaptığı katliam sırasında öldü. Reşîdüddin Fazlullah'a göre Cengiz Han ona şehri terk izni vermiş, o ise şehir yıkılırken hayatının bağışlanmasını kabul etmemiştir; ayrıca ölenlerin çokluğundan cesedi bulunamamıştır. Yâfiî ise müridlerine şehri terk etmelerini emredip savaşa girerek öldüğünü, cesedinin hankahının enkazına gömüldüğünü yazar. Gürgenç'te ona atfedilen türbe İbn Battûta'nın 1332'deki ziyaretinde anılır; 19. yüzyılda Hîve Hanı Muhammed Emin Han onarmıştır.

Eserleri ve tasavvuf anlayışı

En tanınmış eseri el-Usûlü'l-aşere (Akrebü't-turuk adıyla da bilinir), seyrüsülûkün üç mertebesini ve on esası (tövbe, zühd, tevekkül, kanaat, uzlet, sürekli zikir, teveccüh, sabır, murâkabe, rıza) ele alır. İsmâil Hakkı Bursevî eseri Türkçe şerhetmiştir. Fevâihu'l-cemâl ve fevâtihu'l-celâl, Batılı araştırmacılarca en çok tanınan eseridir; kendi manevî müşahedelerini ve görü tecrübelerini işler. Işık ve renklerin yorumu, hâtır-ı Hak ile hâtır-ı nefsi ayırma gibi konular bu eserde yer alır. Âdâbü's-sûfiyye tasavvuf âdâbını, Risâle ile'l-hâim el-hâif ise on hususta ruhî arınmayı anlatır. Ona atfedilen Aynü'l-hayât tefsirinin aslında müridi Necmeddîn-i Dâye'nin Bahrü'l-hakāik adlı eseri olduğu TDV'de belirtilir.

Kübreviyye ve etkisi

Kübreviyye, TDV'ye göre Orta Asya kökenli üç büyük tarikattan biridir (diğerleri Yeseviyye ve Hâcegân). Silsile Ammâr Yâsir ve Sühreverdî yoluyla Maruf-i Kerhî'ye, oradan Hz. Ali'ye ulaşır; bu yüzden Kübreviyye, Sühreverdiyye'nin bir kolu sayılabilir, ancak coğrafya ve vurgu farkıyla müstakil bir tarikata dönüşmüştür. 13. ve 14. yüzyıllarda Orta Asya'nın ötesinde Hindistan'a ve Irak'a ulaştı. Müridleri arasında Mecdüddin el-Bağdâdî, Necmeddîn-i Dâye, Sa'deddîn-i Hammûye ve Seyfeddin el-Bâharzî öne çıkar. Câmî, Mevlânâ'nın babası Bahâeddin Veled'in de müridi olduğunu yazar; TDV, Bahâeddin Veled ve Mevlânâ'nın eserlerinde ondan hiç söz edilmediğini hatırlatır. Müşahedeleri çözümleme ilgisi, sonraki Kübrevîlerin ortak özelliği oldu. Necmeddîn kesinlikle Sünnî'dir.

Başlıca eserleri

• el-Usûlü'l-aşere — tarikat yolunun esaslarını on ilkede toplayan risâle.
• Fevâihu'l-cemâl ve fevâtihu'l-celâl — manevî tecrübe ve görü üzerine ana eseri.
• Risâle ile'l-hâim el-hâif — arınma yolunu on bölümde anlatan risâle.
• Âdâbü's-sûfiyye — sûfî âdâbına dair.