Şeyh Galib
Mehmed Es'ad Şeyh Gâlib
Hüsn ü Aşk'ın yazarı; eleştirmenlerin büyük çoğunluğunca divan şiirinin son büyük şairi sayılan Galata Mevlevîhânesi şeyhi.
Hayatı
Şeyh Galib, 1757'de (h. 1171) İstanbul'da Yenikapı Mevlevîhânesi yakınlarındaki bir evde doğdu. Adı Mehmed Esad'dır. Dedesi Mevlevî, babası Mustafa Reşid Efendi Mevlevîliğe bağlı bir kişiydi; annesi Emine Hatun'dur. İlk eğitimini babasından aldı, Arapçayı Hamdi Efendi'den, Farsçayı Hoca Neş'et'ten öğrendi. Neş'et Efendi ona "Esad" mahlasını verdi; çağdaşı başka Esad'larla karışmasın diye sonra "Galib"i seçti. Divanında "Esad" elli, "Esad Galib" iki, "Galib" 463 kez geçer.
Dîvân-ı Hümâyun Kalemi'nde bir süre çalıştıktan sonra, ailesi istemese de 1784'te Konya'ya gidip Mevlânâ Dergâhı'nda çileye girdi. Babası oğlunun İstanbul'dan ayrılmasına dayanamayınca Konya'daki Çelebi, çilenin Yenikapı Dergâhı'nda tamamlanmasının daha uygun olduğunu söyleyerek onu İstanbul'a gönderdi. Galib çilesini 1787'de Yenikapı'da bitirip "dede" oldu; Ali Nutkî Efendi ve Aşçıbaşı Şerif Ahmed Dede'den yararlandı, sonra Ali Nutkî'den hilâfet aldı. 1789'da Trabzonlu Köseç Ahmed Dede'nin Mevlevî âdâbı üzerine Arapça risâlesine es-Sohbetü's-sâfiye adlı bir hâşiye yazdı. 21 Mart 1790'da Yûsuf Sîneçâk Dede'nin Sütlüce'deki türbesi yanında bir eve yerleşti ve Sîneçâk'in *Cezîre-i Mesnevî*'sini şerhetti. 11 Haziran 1791'de (h. 9 Şevval 1205) Galata Mevlevîhânesi şeyhliğine atandı ve ölümüne kadar bu görevde kaldı.
III. Selim ile ilişkisi
Bu atama onu III. Selim ile dost etti. Padişah besteci ve "İlhâmî" mahlasıyla şair olduğu için Galib'le sıkı ilişki kurdu. Galib tekkenin onarımı için bir kaside sundu, sultan da tamirini yaptırdı (1792); 4 Ağustos 1792'deki ilk mukabele için yazdığı on sekiz beyitlik tarih manzumesi kapıya yazılmıştır. Padişah 1793'te mevlevîhâneye bir şadırvan, 1794'te semâhâneye bir mahfel-i hümâyun yaptırdı, 1795'te semâhâneyi yeniden onarttı. Galib bunlar için tarih manzumeleri yazdı. Yenicami'deki mesnevîhanlık da ona verildi. III. Selim kendisine Cevrî hattıyla yazılmış bir Mesnevî hediye etti, 1793'te kardeşi Beyhan Sultan'la birlikte 300 altın harcayarak divanını ciltletip tezhip ettirdi, Eylül 1794'te çıkardığı bir fermanla mesnevîhanlıkların atanmasını da Galib'e verdi.
1794'te annesini, 1796'da müridi ve yakın dostu Esrar Dede'yi kaybetti. Bir yıl sonra hastalandı; son şiiri, Hamdullah Efendi'nin verdiği "henüz" redifli Farsça gazele nazîredir ve ölümünün yaklaştığını ima eder. 4 Ocak 1799'da (27 Receb 1213) öldü. Kabri Galata Mevlevîhânesi bahçesindeki İsmâil Ankaravî Türbesi'ndedir; mekân bugün Divan Edebiyatı Müzesi'dir. Şerife Âişe adında bir şeyh kızıyla evlendi; Zübeyde adında kızı, Ahmed ve Mehmed adında iki oğlu oldu.
Şiiri
Nedîm'le lirizmde, Nâbî'yle hikemî tarzda zirve görmüş klasik şiirin tekrara düştüğü bir dönemde yetişen Galib, divan şiirinin son büyük şairi olarak değerlendirilir; hemen bütün eleştirmenler bu yargıda birleşir. Klasik mazmunları kullanırken bilinçli biçimde yenilik aradı. Terciibend, terkibibend, müseddes ve tardiyyelerindeki imgeler ve soyut ile somutu birbirine yaklaştıran terkipler, bir asır sonra Edebiyât-ı Cedîde şairlerini müjdeler. Sebk-i Hindî şairlerinin, özellikle Şevket-i Buhârî'nin etkisi önemlidir.
*Hüsn ü Aşk*'ın sonundaki "Fahriyye-i Şâirâne"de şiir anlayışını açıklar: yeni söz söyleme imkânı tükenmiş değildir; varlıkta yenilenme varsa sözde de olmalıdır. Aynı eserde çağdaşı "müteşair"leri gruplara ayırıp alayla eleştirir. Tanpınar şiirini "avize gibi renk ve ışık dolu" diye tarif eder.
Başlıca eserleri
- Hüsn ü Aşk — 1783'te altı ay gibi kısa sürede yazılan, 2041 beyit ve dört tardiyyeden oluşan tasavvufî ve simgesel mesnevi; bir sâlikin ruhanî yolculuğunu anlatır.
- Dîvân — 1781'de, yirmi dört yaşında düzenlediği, sonradan 5500 beyte çıkan şiir toplamı. 1836 tarihli taşbasması baskıda 29 kaside, 372 gazel, 130 kıta, 63 rubâî ve çeşitli nazım biçimleri bulunur; III. Selim için on bir kaside ve yirmi dört tarih içerir.
- Şerh-i Cezîre-i Mesnevî (1790) — Yûsuf Sîneçâk'in Mesnevî'den seçtiği 366 beyitlik antolojiye yazdığı, Türkçe tek mensur eseri.
- es-Sohbetü's-sâfiye (1789) — Köseç Ahmed Dede'nin Mevlevîlik risâlesine Arapça ta'lîkat.