Hoca Ahmed Yesevî

Türkçeyi tasavvufun yazı dili yapan; Anadolu'dan Volga'ya bütün Türk mutasavvıflarının kaynağı olan "Pîr-i Türkistân".

Hayatı

Ahmed Yesevî'nin hayatına dair bilgilerin önemli kısmı, ölümünden çok sonra yazılmış menâkıb kaynaklarından gelir; bu yüzden tarihler kesin değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Batı Türkistan'da Karasu kıyısındaki Sayram'da (İsficâb) doğdu; bazı kaynaklar doğum yeri olarak Yesi'yi (bugünkü Türkistan şehri, Kazakistan) gösterir. Babası, Sayram'da itibar gören ve Hz. Ali soyundan geldiği rivayet edilen Şeyh İbrâhim, annesi Mûsâ Şeyh'in kızı Ayşe Hatun'dur. Doğum tarihi bilinmez; yaygın olarak 1093 yılı verilse de TDV İslâm Ansiklopedisi, Yûsuf-i Hemedânî ile ilişkisinden hareketle XI. yüzyılın ortalarına işaret etmekle yetinir.

İlk mânevî terbiyesini, menkıbelerde önemli bir yer tutan Arslan Baba'dan aldığı anlatılır. Daha sonra Buhara'ya giderek Yûsuf-i Hemedânî'ye intisap etti. Hemedânî'nin 1140'taki ölümünden sonra onun yerine geçen halîfelerin ardından irşad makamına geldiği, bir süre sonra bu görevi Abdülhâlik Gucdüvânî'ye bırakarak Yesi'ye döndüğü rivayet edilir. Ölüm tarihi kaynaklarda genellikle 562 (1166) olarak verilir.

Menkıbelere göre Hz. Peygamber'in vefat yaşı olan 63'e ulaşınca, dergâhının avlusunda bir çilehâne yaptırdı ve ömrünün geri kalanını orada ibadetle geçirdi. Bu anlatı, Yesevî geleneğinin en bilinen motiflerinden biridir.

Düşüncesi ve Dîvân-ı Hikmet

Yesevî'ye nispet edilen manzumeler "hikmet" adıyla anılır ve Dîvân-ı Hikmet başlığı altında toplanmıştır. Hikmetler hece vezniyle, sade bir dille ve halk şiiri biçimlerine yakın bir yapıda söylenmiştir. Konuları arasında tevhid, Hz. Peygamber sevgisi, dünyanın geçiciliği, nefis terbiyesi, alçakgönüllülük ve şeriata bağlılık yer alır. Amaç, İslâm'ın temel esaslarını ve tasavvufî ahlâkı göçebe Türk topluluklarının anlayacağı dille anlatmaktır.

Ancak eldeki nüshalar geç tarihlidir ve birbirinden önemli ölçüde farklıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi, *Dîvân-ı Hikmet*'in sonradan derlendiğini ve içine başka şairlerin hikmetlerinin de karıştığını belirtir. Bazı baskılarda yer alan Fakrnâme adlı mensur risâlenin de araştırmalara göre Yesevî'ye değil, sonraki derleyicilere ait olduğu düşünülür. Bu nedenle metindeki her manzumenin doğrudan Yesevî'ye ait olduğu kabul edilmez.

Kurduğu Yeseviyye yolu, sesli ve toplu yapılan zikri (zikr-i cehrî) esas aldı. Kaynaklarda "zikr-i erre" denilen, ileri aşamada boğazdan testere sesine benzer bir ses çıkarılan bir zikir türünden söz edilir. Yol, Sünnî ve Hanefî bir çerçeve içinde kaldı.

Etkisi ve mirası

Yesevî'nin halîfeleri arasında Arslan Baba'nın oğlu Mansûr Ata, Harezmli Saîd Ata ve Akkurgan'da ölen Süleyman Hakîm Ata sayılır; silsile Zengi Ata ve müridleriyle devam etti. Yeseviyye Orta Asya'da uzun süre etkili oldu, XVI. yüzyıldan itibaren bazı kolları Nakşibendiyye ile birleşti ve XIX. yüzyılda yazılı kaynaklardan çekildi.

Yeseviyye'nin Anadolu'ya etkisi sıkça dile getirilir. Ancak TDV İslâm Ansiklopedisi, güvenilir kaynaklarda ve asıl silsilelerde yer almadan Hacı Bektaş gibi Anadolu dervişlerini Yesevî'ye bağlamanın oldukça güç olduğu uyarısını yapar.

Timur'un Yesi'deki kabri ziyaret ederek büyük bir külliye yaptırdığı bilinir. Yapımın başlangıcı kaynaklarda 1389 ile 1397 arasında değişir. Timur'un 1405'te ölümü üzerine tamamlanamayan yapı, Orta Asya'da ayakta kalan en büyük tuğla kubbeye sahiptir ve 2003'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır. Türbe, bugün de Türk dünyasının önemli ziyaretgâhlarından biridir.

Başlıca eserleri

• Dîvân-ı Hikmet — Yesevî'ye ve geleneğine nispet edilen, hece vezniyle söylenmiş tasavvufî manzumeler.
• Fakrnâme — Bazı baskılarda yer alan, tasavvuf adabına dair mensur risâle; Yesevî'ye aidiyeti tartışmalıdır.