Ağaoğlu Ahmed
Türk milliyetçiliğinin liberal kanadının kurucularından; Türk Ocakları'nın mîmarlarından.
Hayatı
Ahmed Ağaoğlu (Ahmet Ağaoğlu) aslen Karabağlıdır; 1869'da Şuşa'da doğdu. İlk ve ortaokulu Şuşa'da, liseyi Tiflis'te bitirdi, özel hocalardan Arapça ve Farsça öğrendi. TDV maddesine göre 1889'da Paris'e gidip Sorbonne'da Tarih ve Filoloji Bölümü'ne devam etti; Vikipedi ise 1888-1894 arasında Sorbonne'da hukuk ve École des Hautes Études'de okuduğunu, öncesinde Saint Petersburg'da bir teknoloji enstitüsüne girdiğini yazar. Paris'te Ernest Renan'ın öğrencisi oldu, Cemâleddîn-i Efgānî ile tanıştı, İttihat ve Terakkî Cemiyeti'nin ileri gelenleriyle temas kurdu. 1892'de Londra'daki Şarkiyat Kongresi'nde Şiî mezhebinin doğuşuna dair bir tebliğ sundu. 1894'te Azerbaycan'a döndü.
Rusya'da Tiflis, Şuşa ve Bakü'de öğretmenlik yaptı; Kaspiy, Şarkî Rus ve Hayat gazetelerinde yazdı, 1905'te *İrşad*'ı çıkardı. 1906'da Rusya'daki Türklerin haklarını savunmak için Difai adlı bir dernek kurdu; aynı yıl Hüseyinzâde Ali ile Tiflis'te Füyûzât dergisini, iki yıl sonra Bakü'de Terakki gazetesini çıkardı. Rus makamlarının baskısı üzerine II. Meşrutiyet'in ilânıyla Türkiye'ye geldi (1909).
Türkiye'deki faaliyeti
İstanbul'da önce Hikmet ve Sebîlürreşâd mecmualarında yazdı. Maarif müfettişliği ve Süleymaniye Kütüphanesi müdürlüğü yaptı, *Tercümân-ı Hakîkat*'in başyazarı oldu. 1911'de Türk Ocağı'nın kuruluşuna katıldı ve *Türk Yurdu*'nun yayınında etkin rol aldı. Dârülfünun'da Rusça muallimliği ve Türk-Moğol tarihi müderrisliği yaptı. İttihat ve Terakkî genel merkez üyesi oldu, 1912'de Afyonkarahisar mebusu seçildi. 1918'de Azerbaycan'a yardım için gönderilen orduda komutan müşaviri olarak bulundu ve Azerbaycan parlamentosuna seçildi. Paris Barış Konferansı'na giderken İstanbul'da İngilizlerce tutuklandı (1919), Limni ve Malta'ya sürüldü. Ankara'ya 1921'de döndü; Matbuat Umum Müdürü ve Hâkimiyet-i Milliye başyazarı oldu, ikinci dönem Kars mebusu olarak TBMM'ye girdi, Ankara Hukuk Mektebi'nde ders verdi.
1930'da Mustafa Kemal'in isteğiyle Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kuruluşunda yer aldı. Vikipedi'ye göre parti yaklaşık yüz gün sonra, 17 Kasım 1930'da kendini feshetti. Ağaoğlu 1931'de İstanbul Dârülfünunu'nda müderris oldu; çıkardığı Akın dergisi muhalefet yaptığı gerekçesiyle kapatıldı ve 1933'te üniversiteden ayrıldı. Kültür Haftası ve İnsan dergilerinde yazmayı sürdürdü. 19 Mayıs 1939'da İstanbul'da öldü.
Düşüncesi
TDV'ye göre Ağaoğlu'nun hayatında üç dönem ve üç hâkim fikir görülür. Rusya'da Müslümanların birleşmesini ve ilerlemesini savundu; İstanbul'da önce İslâmcı Sebîlürreşâd çevresinde yazdı; İttihatçılarla tanıştıktan sonra Türkçülük yanı belirdi; Cumhuriyet yıllarında ise Avrupa medeniyetinin eksiksiz benimsenmesini, Batı'nın liberal düşünce ve bireysel hürriyetle eş anlamlı olduğunu savunan bir Batıcı oldu. Hocası Renan, Efgānî ve Ahmed Rızâ'dan etkilendi. Malta'da yazdığı, 1927'de basılan *Üç Medeniyet*'te Buddha-Brahma ve İslâm medeniyetlerinin gerilediğini, Batı medeniyetinin ise bütün unsurlarıyla ayakta olduğunu ileri sürdü ve onu parça parça değil, bütün müesseseleriyle almayı önerdi. Bu görüşleri yüzünden Gaspıralı İsmâil Bey, Babanzâde Ahmed Naim, Süleyman Nazif ve Yakup Kadri gibi isimlerce eleştirildi.
Etkisi ve mirası
Sağlam bir hukuk formasyonu ve Fransızcası olan polemikçi bir gazeteci olarak, özellikle 1912'den sonra Türk fikir ve siyaset hayatında etkili oldu. Türk Ocakları'nın kurucu kadrosunda yer alması ve Cumhuriyet'in erken dönemindeki liberal muhalefet girişimine katılması, Türkçülük, basın ve siyaset arasında bir köprü oluşturduğunu gösterir.
Başlıca eserleri
- İslâm ve Ahund — 1900, Bakü.
- Üç Medeniyet — 1927.
- Serbest İnsanlar Ülkesinde — 1930.
- Devlet ve Fert — 1933.
- Serbest Fırka Hatıraları — 1949.