Gazâlî

İhyâu Ulûmi'd-Dîn ile Sünnî tasavvufu kelâmla buluşturan, Tehâfütü'l-Felâsife ile meşşâî felsefeye en sert eleştiriyi yönelten "İslâm'ın Hücceti".

Hayatı

Gazzâlî, 450 (1058) yılında Horasan'ın Tûs şehrinde doğdu; TDV İslâm Ansiklopedisi bir kayıttaki 1059 tarihini güvenilir bulmaz. Künyesi Ebû Hâmid'dir, "Hüccetülislâm" ve "Zeynüddin" lakaplarıyla da anılır. Ortaçağ Batı'sında Algazel adıyla bilindi. Ünlü nisbesinin "Gazzâlî" (yün iplikçi, babasının mesleği) mi, "Gazâlî" (bir köy adı) mi olduğu kaynaklarda tartışılmıştır. Babası Tûs'ta iplikçi dükkânı işleten, zühde yakın bir kişiydi. Babası, ömrünün oğullarını okutmaya yetmeyeceğini düşünüp Gazzâlî ile kardeşi Ahmed'in eğitimini sûfî bir dostuna emanet etti.

Fıkıh öğrenimine 1073'te Tûs'ta Ahmed er-Râzkânî'nin derslerinde başladı, sonra Cürcân'da İsmâilî adlı bir hocadan okudu. 1080'de Nîşâbur Nizâmiyesi'ne girdi ve kelâm ile Şâfiî fıkhını İmâmülharameyn Cüveynî'den öğrendi. Tasavvufa yönelişinde Ebû Ali el-Fârmedî'nin etkisi anılır. Cüveynî'nin ölümü üzerine (1085) Nizâmülmülk'ün karargâhına gitti ve orada altı yıl kaldı. Temmuz 1091'de vezir onu Bağdat Nizâmiyesi müderrisliğine atadı. Dört yıl süren bu görevde üç yüze yakın öğrenciye ders verdi, çok sayıda eser yazdı ve Halife Muktedî-Biemrillâh'ın ilgisini kazandı.

Bunalım ve inziva

Bağdat'ta felsefeyi yaklaşık iki yıl sistemli biçimde inceledi; *Makāsıdü'l-felâsife*'yi, ardından 1095 başında tamamladığı *Tehâfütü'l-felâsife*'yi yazdı. Bâtınîlik ve tasavvuf incelemeleriyle yürüttüğü araştırma Temmuz 1095'te bir şüphe ve ruhî-bedenî bunalıma dönüştü. *el-Münkız mine'd-dalâl*'da anlattığına göre ders veremez hâle geldi, doktorlar tedavinin psikolojik olması gerektiğine karar verdi. Mallarını dağıtıp Kasım 1095'te Bağdat'tan ayrıldı; yöneticilere Mekke'ye gideceğini söyledi, oysa Şam'a gitmeyi planlıyordu. Şam'da Emevî Camii'nde riyâzet yaptı, Kudüs'e ve Hicaz'a gitti. Kendi ifadesiyle on bir yıl süren bu dönemi kaynaklar farklı anlatır; TDV, bu yıllarda *İhyâü ulûmi'd-dîn*'in yazıldığını belirtir. Bağdat'tan ayrılışını siyasî nedenlere bağlayan yorumları da aktarır ama kendisinin gösterdiği ahlâkî ve bilgisel şüpheyi asıl gerekçe sayar.

Zilkade 499'da (Temmuz 1106) vezir Fahrülmülk'ün isteğiyle Nîşâbur Nizâmiyesi'nde yeniden ders vermeye başladı. 1109'da bu görevi de bırakıp Tûs'a döndü. Evinin yanına fakihler için bir medrese, sûfîler için bir hankah yaptırdı; son yıllarında ders verdi, sohbetlere katıldı ve yazdı. el-Müstasfâ bu döneme aittir. 14 Cemâziyelâhir 505'te (18 Aralık 1111; İngilizce Vikipedi 19 Aralık verir) öldü ve Tûs'ta Firdevsî'nin mezarına yakın bir yere gömüldü.

Düşüncesi

TDV, Gazzâlî'nin sistemli şüpheciliğini önemli bir nokta sayar: Bilginin ne olduğunu sorgulayan bu şüphe, onu aklın zorunlu bilgilerini yeniden kabule götürmüştür. Mantığı din açısından tarafsız bir alet olarak gördü ve bu yüzden medrese müfredatında yer almasını savundu; terimleri fıkıh ve kelâmdan alarak uyarladı. Determinizmi eleştirdi: Sebep ile sonucun art arda gelişi gözlenir, ama aralarındaki zorunluluk kanıtlanamaz. Bu görüşü, tabiatta her şeyin mümkün olduğu bir düzensizlik anlamına gelmediğini ayrıca belirtti.

*Tehâfütü'l-felâsife*'de yirmi meseleyi ele aldı ve Meşşâî filozofları üç noktada tekfir etti. Bunlar başlangıçsız evren fikri, Tanrı'nın bilgisinin sınırlandırılması ve cismanî dirilişin reddidir; diğer görüşlerini bid'at saydı. Mantık ve matematiğe ise dokunmadı. Eleştirisini filozofların kendi yöntemleriyle yürüttü. Nihayetinde kesin bilginin öğrenimle değil zevk ve hâlle, yani tasavvufla elde edileceği sonucuna vardı. Ahlâkta nassa dayanan gelenekçi anlayışı felsefî ve tasavvufî ahlâkla birleştirmesi, birçok araştırmacıya göre bu alandaki en başarılı girişim sayılır.

Etkisi ve mirası

Bâtınîliğe karşı Sünnî çizgiyi savunan çalışmalar yazdı; el-Müstazhirî bunların ilkidir. Kitapları sonraki yüzyıllarda medreselerde ve tekkelerde okundu. Determinizm eleştirisine İbn Rüşd, Tehâfütü't-Tehâfüt adlı eserinde karşı çıktı.

Başlıca eserleri

• İhyâü ulûmi'd-dîn — ibadet, günlük hayat, ahlâk ve tasavvufu birlikte işleyen başlıca eseri.
• Tehâfütü'l-felâsife — Meşşâî filozofları eleştiren kelâm eseri (1095).
• Makāsıdü'l-felâsife — filozofların görüşlerini tanıtan önceki eseri.
• el-Münkız mine'd-dalâl — şüphe ve arayış sürecini anlatan otobiyografik metin.
• el-Müstasfâ min ilmi'l-usûl — fıkıh usulü.
• Kimyâ-yı saâdet — Farsça ahlâk ve tasavvuf kitabı.