Hocazâde Muslihuddîn Mustafa

Fâtih'in talebiyle Gazâlî ve İbn Rüşd arasındaki Tehâfüt tartışmasını yeniden ele alan Osmanlı filozofu.

Hayatı

Muslihuddin Mustafa, muhtemelen 1434 (h. 838) yılında Bursa'da doğdu. Babası Yûsuf Efendi bir tüccardı; o dönemde tüccarlara "hoca" dendiği için oğluna "Hocazâde" lakabı verildi. İlk öğrenimini Bursa'da yaptı; Ağras Medresesi'nde usul, meânî ve beyân okudu. Ardından Bursa Sultaniye Medresesi'nde Hızır Bey'in derslerine devam etti ve onun muîdi, yani ders yardımcısı oldu.

II. Murad döneminde Kestel kadılığına tayin edildi. Fâtih Sultan Mehmed ile Sadrazam Mahmud Paşa aracılığıyla tanıştı ve bir süre sultanın hocalığını yaptı. Bursa Esediye Medresesi'nde altı yıl ders verdi, ardından İstanbul'da Sahn-ı Semân medreselerinde müderris oldu. 1466-1467 yıllarında İstanbul ve Edirne kadılıklarında bulundu, kazaskerlik görevine getirildi. TDV İslâm Ansiklopedisi, bu atamanın kendi tercihine aykırı olarak, Mahmud Paşa'nın kıskançlığı sonucunda yapıldığını aktarır. Daha sonra İznik'te müderrislik ve kadılık yaptı; Alâüddîn Tûsî'nin talebesi Karamânî Mehmed Paşa'nın etkisiyle buraya gönderildiği nakledilir.

II. Bayezid döneminde Bursa Sultaniye Medresesi'ne müderris, ardından Bursa müftüsü oldu. Bu görevdeyken hastalandı ve 1488'de (h. 893) Bursa'da vefat etti; Emîr Sultan Türbesi yakınına defnedildi.

Düşüncesi

Hocazâde'nin adı en çok Tehâfütü'l-felâsife ile anılır. Fâtih, Gazzâlî'nin filozofları eleştirdiği aynı adlı eserin konusunu yeniden ele alacak birer kitap yazmalarını Hocazâde ve Alâüddîn Tûsî'den istedi. Hocazâde eserini dört ayda, Tûsî altı ayda bitirdi. İkisine de 10.000 akçe (bazı kaynaklarda dirhem) verildi; Hocazâde'ye ek olarak hil'at verildi. Bu nedenle yarışmayı onun kazandığı kabul edilir.

Eser, Gazzâlî'nin başlattığı tartışmanın devamı niteliğindedir. Hocazâde temelde filozofların delillerinin kesin ispat, yani burhân değeri taşımadığını göstermeye çalışır. Bununla birlikte bazı meselelerde Gazzâlî'den ayrıldığı da belirtilir. Sonraki dönemde Kemalpaşazâde, eserin asıl hedefinin filozofların mı yoksa Gazzâlî'nin tutarsızlığını ortaya koymak mı olduğunu sorgulamıştır. Bu soru, eserin kendi çağında da farklı okunduğunu gösterir.

Hocazâde'nin ilgisi kelâm ve felsefeyle sınırlı değildi. Kaynaklar onun ışığın kırılması ve gökkuşağı üzerine bir risâle yazdığını, dil ve belâgate dair şerhler kaleme aldığını kaydeder.

Etkisi ve mirası

Hocazâde'nin *Tehâfüt*'ü, İslâm dünyasındaki tehâfüt geleneğinin önemli halkalarından biri olarak değerlendirilir. Medrese çevresinde yetiştirdiği talebeler arasında Molla Bahâeddin, Molla Sirâceddin, Kadızâde Kutbüddin Mehmed ve Mîrim Çelebi sayılır. Kendisi resmî görevlerin ilmî çalışmalarına engel olduğunu düşündüğü için zaman zaman bu görevlerden uzaklaşmak istemiştir. Hayatı, Fâtih dönemi ulemâsı ile devlet adamları arasındaki ilişkilerin ve rekabetlerin de bir aynasıdır.

Başlıca eserleri

• Tehâfütü'l-felâsife — Fâtih'in isteğiyle yazılan, Gazzâlî'nin filozof eleştirisini yeniden ele alan eser.
• Hâşiye alâ Şerhi Hidâyeti'l-hikme — felsefe ders kitabı *Hidâyetü'l-hikme*'nin şerhine hâşiye.
• Hâşiye alâ Şerhi'l-Mevâkıf — Seyyid Şerîf Cürcânî'nin kelâm şerhine hâşiye.
• Hâşiye alâ Şerhi Tavâliı'l-envâr — İsfahânî'nin şerhine yazılmış hâşiye.
• Risâle fi't-tevhîd — tevhid konusuna dair risâle.
• Mukaddimât seb' fî ma'rifeti kavsi kuzah — ışığın kırılması ve gökkuşağına dair risâle.