Hızır Bey

Fâtih tarafından fethin ardından İstanbul'un ilk kadısı tayin edilen âlim; Sahn-ı Semân medreselerinin habercisi.

Hayatı

Hızır Bey, 1407 dolaylarında (h. 810) Sivrihisar'da doğdu. TDV İslâm Ansiklopedisi babasının Sivrihisar kadısı Celâleddin Efendi olduğunu kaydeder; Vikipedi'de aynı kişi için başka bir ad (Hoca Musa Efendi) verilir, dolayısıyla babanın adı kaynaklarda değişir. İlk tahsilini babasından aldı, ardından Bursa'ya giderek "Molla Yegân" diye bilinen Mehmed bin Armağan'ın öğrencisi oldu. Hocasının kızıyla evlendi. Kaynaklarda Hızır Çelebi adıyla da anılır.

Meslek hayatı müderrislik ve kadılıkla geçti. 1433 tarihli bir kayda göre Sivrihisar medresesinde müderrisliği vardı. Sonra Bursa'da Çelebi Mehmed (Sultaniye) Medresesi'nde elli akçe maaşla ders verdi; 1444'te İnegöl kadısı, 1451'de Edirne Üç Şerefeli Cami Medresesi müderrisi oldu. Yanbolu kadılığı da yaptı. İstanbul'un fethinden sonra Fâtih Sultan Mehmed onu şehrin ilk kadısı olarak tayin etti. Ocak 1459'da (Rebîülevvel 863) öldü ve Zeyrek'te, Şeyh Vefâ yakınında defnedildi. Vikipedi ise kabrinin sonradan Unkapanı'ndaki bir mezarlığa taşındığını belirtir.

Hocalığı ve ilmî kişiliği

Hızır Bey'in asıl etkisi, Bursa'daki derslerinde yetiştirdiği öğrencilerle ölçülür. TDV, bu dönemin öğrencileri arasında Hocazâde Muslihuddin, Hayâlî Ahmed Efendi, Kestelî, Alâeddin Arabî Efendi, Hatibzâde Muhyiddin Efendi ve Muarrifzâde'yi sayar. Hocazâde, Fâtih'in isteğiyle yazdığı Tehâfüt ile bilinir; bu sebeple Hocazâde Muslihuddîn Mustafa kaydı da bu hocanın talebe çevresini görmek için okunabilir.

Kaynaklar onu Fahreddin er-Râzî'nin kelâm çizgisini sürdüren bir âlim olarak tanıtır. Arap ülkelerine gitmeden Arapça öğrendiği, Arapça, Farsça ve Türkçeyi birlikte kullanabildiği belirtilir. "İkinci İbn Sînâ" ve "ilim dağarcığı" gibi lakaplar, çağdaşlarının ona duyduğu saygıyı gösterir. TDV maddesi, taassuptan uzak, açık fikirli ve latife seven bir kişi olarak anıldığını da ekler. Tarih düşürme sanatında yenilik getirdiği de aynı maddede geçer.

Ailesi ve mirası

Üç oğlu ve iki kızı vardı. Oğulları Yâkub Paşa, müftü Ahmed Paşa ve Tazarru'nâme yazarı Sinan Paşa; kızları Hacı Kadın ve Fahrünnisâ Hatun'dur. Osmanlı ilim hayatında hem fakîh hem kelâmcı olarak anılan Hızır Bey, medrese geleneğinin XV. yüzyıldaki ilk kuşak hocalarından biri sayılır. Fetihten sonra İstanbul'da kadılık makamının ilk sahibi olması, ona ayrıca bir idarî tarih sırası kazandırır.

Başlıca eserleri

• el-Kasîdetü'n-nûniyye — kelâm meselelerini özetleyen, 105 beyitlik Arapça kaside; en tanınmış eseridir.
• Uçâletü leyle ev leyleteyn — bir kaside; müstakil bir eser mi, yoksa yukarıdakine yazılmış bir ithafnâme mi olduğu tartışmalıdır.
• Tefsîr-i Yâsîn-i Şerîf — Yâsîn sûresinin Türkçe tefsiri.
• Terceme-i Külliyyât-ı Hoca Ubeydullah — Nakşî şeyhi Hoca Ubeydullah'ın vaazlarının tercümesi.
• Terceme-i Metâliu'l-envâr — mantık kitabının tercümesi.
• Tuhfe-i Sultân Murâd Hân — II. Murad'a sunulan Farsça risâle.