Alâüddîn Tûsî

Fâtih'in Tehâfüt yarışmasında Hocazâde'nin rakîbi; Osmanlı'nın erken felsefe ortamının canlılığının nişanesi.

Hayatı

Tam adı Alâüddîn Ali bin Muhammed et-Tûsî'dir. Nisbesi kaynaklarda Betârekânî, Beyâdkânî ve Bârekânî gibi farklı biçimlerde geçtiği için doğduğu yer tespit edilemez; Tûs bölgesinden geldiği kabul edilir. TDV İslâm Ansiklopedisi, öğrenimi, hocaları ve seyahatleri hakkında yeterli bilgi bulunmadığını açıkça belirtir. Osmanlı topraklarına gelmeden önce Semerkand'da tanınmış bir âlim olduğu anlaşılır. Osmanlı ülkesine 1444-1451 yılları arasında, II. Murad döneminde geldiği tahmin edilir.

II. Murad onu Bursa'daki bir medreseye günlük 50 akçe ile müderris olarak tayin etti. Fâtih Sultan Mehmed döneminde İstanbul'da Zeyrek Camii yanındaki medresede günlük 100 akçe ile ders verdi; sultan ona Medres adlı bir köyü de bağışladı. Daha sonra Edirne'de bir medresede yine 100 akçe ile görev yaptı.

Tehâfüt yarışması

Tûsî'nin adı, Osmanlı düşünce tarihinde Fâtih'in düzenlediği bir ilmî yarışma ile birlikte anılır. Sultan, Gazzâlî'nin filozofları eleştirdiği Tehâfütü'l-felâsife örneğinde, kelâm ile felsefe arasındaki tartışmayı yeniden ele alan birer eser yazmalarını Tûsî ve Hocazâde Muslihuddin'den istedi. Hocazâde eserini dört ayda, Tûsî altı ayda tamamladı. İki âlime de 10.000 akçe (bazı kaynaklarda dirhem) verildi; Hocazâde'ye ayrıca hil'at ve binek hayvanı gibi ek ihsanlar yapıldı. Kaynaklar, bu farklı muameleye gücenen Tûsî'nin bir süre sonra Osmanlı ülkesinden ayrıldığını aktarır.

Tûsî'nin eseri Tehâfütü'l-felâsife adıyla bilindiği gibi ez-Zahîre adıyla da anılır. TDV maddesine göre kitapta, Gazzâlî'nin *Tehâfüt*'ündeki yirmi mesele aynı başlıklarla ve aynı sırayla ele alınır. Bu yönüyle eser, Gazzâlî'nin çerçevesini izleyerek filozofların görüşlerini yeniden tartışan bir şerh-münakaşa özelliği taşır.

Son yılları ve mirası

Osmanlı ülkesinden ayrılan Tûsî önce Tebriz'e gitti; burada eski talebesi Abdullah-ı İlâhî ile karşılaştı. Ardından Semerkand'a geçerek Nakşibendî şeyhi Hâce Ubeydullah Ahrâr'ın çevresine katıldı. Ölüm tarihi için kaynaklarda farklı rakamlar geçer; çoğunluğun kabul ettiği tarih 1482'dir (h. 887). Ölüm yeri kesin olarak belirtilmez.

Osmanlı'da yetiştirdiği talebeler arasında Abdullah-ı İlâhî ve sonradan veziriâzam olan Karamânî Mehmed Paşa da vardır. Kaynaklar, Karamânî Mehmed Paşa'nın ileride Hocazâde ile ilişkilerinde hocasının tarafını tuttuğunu nakleder. Tehâfüt yarışması, XV. yüzyıl Osmanlı medrese çevresinde aklî ilimlere duyulan ilginin ve sultanın bu tartışmaları himaye etmesinin örneği olarak değerlendirilir. Rakibinin hayatı için Hocazâde Muslihuddîn Mustafa kaydına bakılabilir.

Başlıca eserleri

• Tehâfütü'l-felâsife (ez-Zahîre) — Gazzâlî'nin *Tehâfüt*'ündeki yirmi meseleyi aynı sırayla yeniden tartışan eser.
• Hâşiye alâ Şerhi'l-Mevâkıf — Cürcânî'nin kelâm şerhine yazılmış hâşiye.
• Hâşiye ale't-Telvîh — fıkıh usulüne dair et-Telvîh üzerine hâşiye.
• Hâşiye alâ Şerhi Muhtasari'l-Müntehâ — usûl alanındaki bir şerhe yazılmış hâşiye.