Peyami Safa

Dokuzuncu Hâriciye Koğuşu ve Türk İnkılâbına Bakışlar ile romancı-fikir adamı kimliğini birleştiren büyük yazar.

Hayatı

Peyami Safa, 2 Nisan 1899'da İstanbul'un Gedikpaşa semtinde doğdu. Babası, Trabzonlu bir aileden gelen şair İsmail Safâ'dır; oğlu bir buçuk yaşındayken Sivas'taki sürgününde öldü. Annesi Server Bedia Hanım, Peyami'yi ve ağabeyi İlhami'yi güç şartlar altında büyüttü. Adını Tevfik Fikret'in koyduğu rivayet edilir.

Çocukluğundan itibaren sağ kolundaki kemik vereminden mustarip oldu. 1910'da başladığı Vefa İdâdîsi'ni hastalık ve yoksulluk yüzünden bırakmak zorunda kaldı. Asıl eğitimini kendi kendine yaptı; Abdullah Cevdet'in hediye ettiği bir Petit Larousse ile Fransızcasını ilerletti, tıp, psikoloji ve felsefe okudu. Savaş yıllarında Posta-Telgraf Nezâreti'nde memurluk, 1917'de Boğaziçi'nde Rehber-i İttihad Mektebi'nde öğretmenlik yaptı.

Mütareke döneminde ağabeyiyle Yirminci Asır gazetesini çıkardı; 1919'da bu gazetede "Asrın Hikâyeleri" başlığıyla yayımladığı hikâyelerle tanındı. Ardından Tasvîr-i Efkâr, Son Telgraf, Cumhuriyet (1928-1940), Tan, Ulus, Milliyet ve Tercüman gibi gazetelerde yazdı. Hafta ve Kültür Haftası mecmualarını yayımladı; Aralık 1953'ten 1960'a kadar Türk Düşüncesi dergisini çıkardı. Milliyet'teki "Objektif" köşesi uzun yıllar sürdü. Oğlu Merve'yi Şubat 1961'de kaybetti; kendisi 15 Haziran 1961'de Çiftehavuzlar'da bir dostunun evinde öldü ve Edirnekapı Mezarlığı'na defnedildi.

Romancılığı

Peyami Safa'nın yazı hayatı iki kola ayrılır. Kendi adıyla psikolojik ve fikrî romanlar yazarken, Server Bedi takma adıyla geniş okur kitlesine yönelik popüler eserler verdi. Maurice Leblanc'ın Arsène Lupin'inden esinlenerek yarattığı Cingöz Recai tipi, 1924'ten itibaren dizi kitaplarda yaşadı. Çömez, Serazad, Safiye Peyman ve Bedia Servet de kullandığı imzalar arasındadır. TDV İslâm Ansiklopedisi, yazdığı kitapların sayısını yaklaşık 500 olarak verir ve tam bibliyografyasının henüz hazırlanmadığını belirtir.

Dokuzuncu Hâriciye Koğuşu (1930), yazarın kendi hastalık tecrübesinden beslenen, hasta bir gencin iç dünyasını anlatan romandır; Türk edebiyatında bilinç akışı tekniğinin erken uygulamalarından sayılır. Fâtih-Harbiye (1931), İstanbul'un iki semtini bağlayan tramvay hattını Doğu ile Batı arasındaki gerilimin sembolüne dönüştürür. Bir Tereddüdün Romanı (1933) savaş sonrası aydın bunalımını, Matmazel Noraliya'nın Koltuğu (1949) ise ruhçuluk ve metafizik arayışı işler. Yalnızız (1951), Simeranya adlı ütopik bir ülke tasavvuru içerir.

Fikir yazıları

Peyami Safa'nın düşüncesi zaman içinde belirgin bir değişim geçirdi. 1920'lerde Abdullah Cevdet'in etkisiyle pozitivist ve rasyonalist bir çizgideydi. Felsefî yönelişinde Henri Bergson'un etkisi öne çıkar; Mustafa Şekip Tunç ve Hilmi Ziya Ülken ile birlikte 1931'de kurulan Türk Felsefe Cemiyeti'nde yer aldı. 1930'ların ortasından itibaren komünizme karşı bir tavır aldı ve Nâzım Hikmet ile uzun süren bir kalem tartışmasına girdi. Sonraki yıllarda milliyetçi ve muhafazakâr bir çizgide konumlandı; ömrünün son döneminde mistisizm ve parapsikoloji ilgisi arttı.

Türk İnkılâbına Bakışlar (1938), inkılâbın felsefî dayanaklarını yorumlamaya çalışan bir denemedir; 1959'da gözden geçirilmiş olarak yeniden basıldı. Doğu-Batı Sentezi, *Türk Düşüncesi*'ndeki yazılarından derlenmiştir. Bu yazılarda Orta Çağ İslâm filozoflarının Yunan felsefesini Avrupa'ya aktardığı ve Rönesans'a zemin hazırladığı tezini savunur. Çağdaşlarıyla pek çok polemiğe girmesi, onu dönemin basın tartışmalarının merkezinde tuttu.

Etkisi ve mirası

Peyami Safa, karmaşık meseleleri kısa ve etkili bir nesirle anlatabilen bir üslupçu olarak değerlendirilir. Psikolojik romanın Türkçedeki gelişimine katkısı ve Doğu-Batı meselesini romana taşıması, edebiyat tarihlerinde sıkça vurgulanır. Popüler romanları ile fikir kitapları arasındaki geniş yelpaze, onu hem çok okunan hem de çok tartışılan bir yazar yaptı.

Başlıca eserleri

• Sözde Kızlar (1922; bazı kaynaklarda 1921) — Mütareke İstanbul'unda geçen ilk romanlarından.
• Dokuzuncu Hâriciye Koğuşu (1930) — Hastalık ve ölüm korkusunu işleyen, otobiyografik izler taşıyan roman.
• Fâtih-Harbiye (1931) — Doğu-Batı ikilemini İstanbul'un iki semti üzerinden kuran roman.
• Bir Tereddüdün Romanı (1933) — Savaş sonrası aydının ruh hâlini anlatır.
• Türk İnkılâbına Bakışlar (1938) — İnkılâbın fikrî temelleri üzerine deneme.
• Matmazel Noraliya'nın Koltuğu (1949) — Metafizik arayışı merkeze alan roman.
• Yalnızız (1951) — Ütopik bir ülke tasavvuru içeren fikir romanı.
• Doğu-Batı Sentezi (1962) — Ölümünden sonra derlenen fikir yazıları.