Bâkî

Klâsik Osmanlı gazelinin zirvesi; Kānûnî Mersiyesi ile Türk şiirinin en güçlü ağıdını yazan "Şairler Sultanı".

Hayatı

Asıl adı Mahmud Abdülbâkî'dir. 1526-1527'de (933) İstanbul'da doğdu. Babası Fâtih Camii müezzinlerinden Mehmed Efendi'dir; 1566'da hac yolculuğu sırasında vefat etmiştir. Yoksul bir ailenin çocuğu olan Bâkî, gençliğinde serrâc, yani saraç çırağı olarak çalıştı. Daha sonra medrese tahsiline yöneldi ve Karamânîzâde Mehmed Efendi'den ders aldı. Nev'î ve Hoca Sa'deddin Efendi bu dönemdeki ders arkadaşları arasındadır.

Gençlik yıllarında şiirlerini, Beyazıt Camii avlusunda remilci dükkânı bulunan yaşlı şair Zâtî'ye götürüp onun eleştirisine sunardı. Şöhretini, Ağustos 1555'te (Ramazan 962) Nahçıvan seferinden dönen Kanûnî Sultan Süleyman'a sunduğu bir kaside başlattı. Ardından padişahın yakın çevresine girdi; Kanûnî'nin bazı gazellerini tahmis etti, bazılarına nazire yazdı.

İlmiye yolunda 1563'te mülâzım oldu. Silivri ve Murad Paşa medreselerinin ardından 1573'te Sahn'a, 1575'te Süleymaniye'ye müderris oldu. 1579-1582 arasında Mekke, daha sonra iki defa İstanbul kadılığı yaptı. 1586'da Anadolu, 1592, 1595 ve 1598'de Rumeli kazaskerliğine getirildi. Şeyhülislâmlığa yükselmeyi uzun süre bekledi, ancak bu makama ulaşamadı. TDV İslâm Ansiklopedisi bunda dönemin şeyhülislâmlarıyla, özellikle Bostanzâde Mehmed Efendi ile yaşadığı rekabetin payı olduğunu kaydeder. 7 Nisan 1600'de (23 Ramazan 1008) İstanbul'da öldü. Cenaze namazı Fâtih Camii'nde kılındı ve Edirnekapı dışındaki mezarlığa defnedildi.

Şiiri ve üslubu

Bâkî kaside alanında da tanınmış örnekler verdi. Bununla birlikte asıl ustalığı gazeldedir ve bu alandaki üstünlüğü sonraki dönemlerde de sürekli kabul görmüştür. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Bâkî klasik Osmanlı şiirine söyleyiş gücü kazandırmış ve dildeki pürüzleri azaltan arı bir ifade kurmuştur. Şiirinde ahenk, söz sanatları ve nükte ön plandadır; tasavvufî derinlik ise geri planda kalır.

Bâkî çağında ve sonrasında "Sultânü'ş-şuarâ" unvanıyla anılmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi onu, şöhreti ve etkisi yüzyıllar boyunca süren bir dîvan şairi olarak tanımlar.

Kanûnî Mersiyesi

Kanûnî Sultan Süleyman 1566'da Zigetvar seferinde öldüğünde Bâkî onun için terkib-i bend biçiminde bir mersiye yazdı. Bu şiir, teknik gücü ve dönemin ruhunu yansıtan ahengiyle Türk edebiyatının en tanınmış mersiyeleri arasında sayılır.

Başlıca eserleri

• Dîvân — Gazel, kaside ve diğer nazım şekillerinden oluşan şiirleri; yüzü aşkın yazma nüshası vardır. İlk taş baskısı 1859'da yapılmış, Rudolf Dvořák 1908-1911'de, Sadeddin Nüzhet Ergun 1935'te neşretmiştir.
• Kanûnî Mersiyesi — Kanûnî'nin ölümü üzerine terkib-i bend biçiminde yazılmış mersiye; Dîvân içinde yer alır.
• Fezâil-i Mekke — Mekke'nin faziletlerine dair Arapça bir eserin tercümesi; Mekke kadılığı sırasında hazırlanmıştır.
• Meâlimü'l-yakîn — Sokullu Mehmed Paşa'nın isteğiyle yaptığı dinî içerikli tercümelerden biri.
• Fezâilü'l-cihâd — Cihadın faziletlerine dair bir eserin tercümesi; bu da Sokullu'nun isteğiyle hazırlanmıştır.

Nev'îzâde Atâî ona bir kırk hadis tercümesi nispet eder; ancak bu tercümenin herhangi bir nüshası bugüne kadar bulunamamıştır.