Şeyhî

Harnâme ile Türk hicvinin ilk büyük eserini veren, klâsik Osmanlı şiirinin habercisi divân şairi.

Hayatı

Asıl adı kaynaklarda Sinan, Yûsuf Sinan ya da Yûsuf Sinâneddin olarak geçer. Germiyanoğulları Beyliği'nin merkezi Kütahya'da doğdu. Doğum tarihi kesin değildir; 1415'te kırk-kırk beş yaşlarında olduğuna dair kayıtlardan hareketle 1371-1376 arasına yerleştirilir. İlk eğitimini Kütahya'da, aralarında divan şairi Ahmedî'nin de bulunduğu hocalardan aldı. Ardından İran'a giderek edebiyat, tasavvuf ve tıp tahsil etti; bu dönemde Seyyid Şerîf el-Cürcânî ile aynı hocadan okuduğu kaydedilir.

Memleketine döndükten sonra Germiyan beyi II. Yâkub Bey'in hem musahibi hem de hekimi oldu. Göz hastalıklarındaki ustalığıyla tanındı. 1415'te Karaman seferi sırasında Çelebi Sultan Mehmed'in göz rahatsızlığını tedavi etmesi, Osmanlı sarayıyla bağını kurdu ve "Hekim Sinan" diye anılmasına yol açtı. Bazı araştırmacılar onu Osmanlı Devleti'nin ilk hekimbaşısı sayar. Bu hizmetine karşılık Tokuzlu (Tokuşlu) köyünün kendisine tımar olarak verildiği bildirilir.

"Şeyhî" mahlasının kaynağı tartışmalıdır. Bir görüşe göre İran dönüşü Ankara'da Hacı Bayram-ı Velî'ye intisap ettikten sonra bu adı almış, başka bir görüşe göre ise Emîr Sultan'a bağlanmıştır. Fiilen şeyhlik yaptığına dair bir bilgi yoktur. Ölüm tarihi de kesin değildir: kaynaklarda 1429'dan sonra, büyük ihtimalle 1431 olarak verilir. Kabri Kütahya'ya yaklaşık 7 km uzaklıktaki Dumlupınar köyündedir; türbesi 1961'de Oktay Aslanapa'nın projesiyle yeniden yapılmıştır.

Şiiri ve düşüncesi

Şeyhî'nin şöhreti daha çok mesnevîlerine dayanır. Çağdaşları ve sonraki tezkireciler onu "şairlerin Hüsrev'i" ve "şairler üstadı" gibi unvanlarla anmıştır. Akıcı dili, canlı tasvirleri ve döneminde az kullanılan ağır vezinleri rahatça işleyebilmesi öne çıkan özellikleri olarak değerlendirilir. Fars şiirinin birikimini Türkçeye taşıyan şairlerdendir; Nizâmî-i Gencevî, Hâfız-ı Şîrâzî, Senâî, Ferîdüddin Attâr ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'den etkilendiği belirtilir.

Tasavvufî sembolleri, alegorik aşk hikâyesinin anlatım aracı olarak kullanır. *Hüsrev ü Şîrîn*'de beşerî aşkın anlatımı ile ilâhî aşk imaları iç içe geçer. Harnâme ise aynı ustalığı mizaha ve hicve yöneltir. Kaynaklarda anlatılan bir rivayete göre Şeyhî, kendisine verilen köye giderken köyün eski sahiplerince soyulmuş, *Harnâme*'yi de bu hadise üzerine kaleme almıştır. Eserde yük taşımaktan bitkin düşmüş bir eşek, iyi beslenmiş öküzlere imrenir; boynuz edinmek isterken kulağını ve kuyruğunu kaybeder. Hikâyenin, şairin rakiplerini ve dönemin haksızlıklarını ince bir alayla eleştirdiği kabul edilir.

Etkisi ve mirası

Şeyhî, klasik Türk edebiyatının kurucu isimleri arasında sayılır. Dîvânı, Anadolu sahasında düzenli biçimde tertip edilmiş ilk dîvanlardandır. *Hüsrev ü Şîrîn*'ine sonraki yüzyıllarda çok sayıda nazîre yazılmış, ancak edebiyat tarihçileri bunların hiçbirinin Şeyhî'nin metnine yaklaşamadığı görüşündedir. Kelime kadrosu Necâtî Bey gibi sonraki şairleri etkilemiş; İznikli Hümâmî, Münîrî, Tâcîzâde Câfer Çelebi, Halîlî ve Fuzûlî gibi şairler ondan söz etmiştir. Hocası Ahmedî ile birlikte, Germiyan muhitinden Osmanlı sarayına uzanan edebî geçişin önemli halkalarından biri olarak görülür.

Başlıca eserleri

• Hüsrev ü Şîrîn — Nizâmî'nin aynı adlı mesnevîsinden hareketle yazılmış, 6944 beyitlik mesnevî; II. Murad adına kaleme alınmış ve 1421-1430 arasına tarihlenir.
• Harnâme — 126 beyitlik mizahî-hicvî mesnevî; geleneksel mesnevî bölümlerini de içerir.
• Dîvân — 15 kaside, 202 gazel ile terciibend, terkibibend, müstezat ve bir mesnevîden oluşur; Ali Nihad Tarlan ile Mustafa İsen ve Cemal Kurnaz tarafından yayımlanmıştır.
• Ferahnâme — Nicholas N. Martinovitch'in tespit ettiği bir mesnevî. Ona atfedilen Kenzü'l-menâfi' gibi bazı eserlerin ise kendisine ait olmadığı kabul edilir.