Fuzûlî

Leylâ ile Mecnûn ile Türk şiirinin aşk anıtını diken; üç dilde şiir veren ehl-i beyt âşığı.

Hayatı

Fuzûlî'nin asıl adı Mehmed, babasının adı Süleyman'dır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre doğum yeri ve yılı kesin değildir. Kaynaklar onu Bağdat, Hille, Kerbelâ ya da Kerkük dolaylarında gösterir. TDV, kendi eserlerindeki ifadelere bakarak Kerbelâ'da doğmuş olmasını gerçeğe daha yakın bulur. Doğum yılı olarak 1495 ve 1504-1505 gibi belgesiz tarihler anılmıştır; Fuzûlî'nin elli yıldır şiir yazdığını söylemesinden hareketle 1480 ya da birkaç yıl sonrası tahmin edilir. İngilizce Vikipedi 1483'ü verir. Akkoyunlu Türkmenlerinin Bayat boyundandır. Mahlası "kendini ilgilendirmeyen işlere karışan" anlamının yanında "yüce, üstün, erdemli" anlamına da gelir. Farsça divanının önsözüne göre mahlasını, başkaları tarafından sevilmeyeceğini, dolayısıyla adaşı çıkmayacağını düşünerek seçmiştir.

Arapça ve Farsçayı kusursuz öğrendi, akıl ve nakil ilimleri, tefsir ve hadisle uğraştı. Hille müftüsü bir babanın oğlu olduğu rivayeti doğrulanmamıştır. Şah İsmâil 1508'de Bağdat'ı alınca Fuzûlî ünlü bir gençti; *Beng ü Bâde*'yi ona ithaf etti. Sonra Safevî valisi Musullu İbrâhim Han'ın himayesine girdi, İbrâhim Han'ın yeğeni tarafından öldürülmesi üzerine Hille'ye döndü. Kanûnî Sultan Süleyman 1534'te Bağdat'ı fethedince padişaha ünlü kasidesini, ayrıca Sadrazam İbrâhim Paşa, kazasker ve nişancıya kasideler sundu. Bağdat seferine katılan Hayâlî Bey ve Taşlıcalı Yahyâ Bey ile tanıştı. Vakıflardan kendisine bağlanan günlük ödenek dokuz akçe olunca bunu azımsayıp nişancı Celâlzâde Mustafa Çelebi'ye gönderdiği meşhur Şikâyetnâme mektubunu yazdı; ödenek sonra düzeltildi. Tebriz, Anadolu ve Hindistan'ı görmeyi istedi ama Irak'ın dışına çıkamadı. 1556'da (h. 963) Bağdat çevresindeki büyük veba salgınında öldü. Ölüm yerinin Kerbelâ olduğu en güvenilir rivayettir; TDV, Abdülmü'min Dede Türbesi'ne gömüldüğü yönündeki anlatının tarihî dayanağı olmadığını belirtir.

Eserleri

Fuzûlî Türkçe, Farsça ve Arapça yazdı; TDV on beş kadar manzum ve mensur eser sayar. Türkçe divanı iki tevhid, dokuz naat, yirmi yedi kaside ve 302 gazelle musammat, kıta ve rubâîlerden oluşur. "Sabâ", "su", "gül" ve "hançer" redifli naatlar ile Bağdat'ın fethi dolayısıyla yazdığı kaside, kasideler içinde öne çıkar. Gazel ise asıl sanatının alanıdır. Farsça divanında kırk altı kaside, 410 gazel, bir terkibibend ve 106 rubâî bulunur; hacimce Türkçe divandan büyüktür. Arapça şiirleri küçük bir hacimdedir ve TDV'ye göre vasat düzeydedir.

Leylâ vü Mecnûn, TDV'nin ifadesiyle klasik dönem Türk mesnevilerinin en güzeli sayılır ve en çok basılan mesnevilerindendir. Almanca, İngilizce ve İspanyolcaya çevrilmiştir. Beng ü Bâde afyon ile şarabı karşılaştıran, şarabı üstün tutan 440 beyitlik ilk mesnevisidir. Bazıları bunu II. Bayezid ile Şah İsmâil arasındaki mücadelenin simgesi sayar; başka bir görüşe göre konu, Şah İsmâil ile Müşaşaî hükümdarı Ali b. Muhsin arasındaki mücadeledir. Hadîkatü's-süedâ, Hüseyin Vâiz-i Kâşifî'nin *Ravzatü'ş-şühedâ*'sını esas alan, aralarında manzum parçalar da bulunan mensur bir eserdir; Kerbelâ'da Hz. Hüseyin'in şehadetini anlatır ve maktel türünün başlıca örneği sayılır. Farsça Heft Câm (327 beyit), Hüsn ü Aşk (Sıhhat ü Maraz) ve mensur Rind ü Zâhid alegorik eserlerdir.

Şiiri ve mezhebi

TDV, Fuzûlî'yi büyük yapan özellikler olarak içtenlik, sadelik ve ifade gücünü sayar. Gazellerinde aşk, ıstırap, dünyanın geçiciliği ve ölüm, olağanüstü bir lirizmle işlenir. Kasidelerinde dil ağırdır, gazel ve *Leylâ vü Mecnûn*'da ise yalın ve doğaldır. Şiirin ilimle desteklenmesi gerektiğine inanırdı. Aşk, ona göre dünyevîden platonik ve sûfiyane bir ifadeye uzanır, ama özellikle *Leylâ vü Mecnûn*'da vuslat değil hasret öne çıkar. Mezhebi tartışmalıdır: Köprülü İmâmiyye Şîası'ndan olduğunu savunmuş, bir kısım araştırmacı Sünnî olduğunu ileri sürmüştür. TDV, tartışmanın bugün şairin ılımlı bir İmâmiyye Şîası mensubu olduğu görüşünde toplandığını, *Matla'u'l-i'tikād*'ın ise Ehl-i sünnet ölçüleri içinde yazıldığını belirtir.

Etkisi ve mirası

Şöhreti hayattayken bütün Türk-İslâm ülkelerine yayıldı. Divan şairlerinin pek çoğu, özellikle Tanzimat dönemi şairleri, gazellerine nazire yazmıştır; Tevfik Fikret ona özel bir şiir ayırmıştır. TDV, Güney Kafkasya, Azerbaycan, İran ve Irak'taki Türklerin manevî varlığını korumalarında onun her çağda okunmasının payı olduğunu yazar.

Başlıca eserleri

• Leylâ vü Mecnûn — Türkçe mesnevi.
• Türkçe Divan — kaside, gazel ve diğer nazım biçimleri.
• Beng ü Bâde — afyon ile şarap arasındaki alegorik mesnevi.
• Hadîkatü's-süedâ — Kerbelâ olayını anlatan mensur eser.
• Fârisî Divan — 410 gazelli Farsça divan.
• Hüsn ü Aşk (Sıhhat ü Maraz) — ruh ve beden ilişkisini işleyen alegorik eser.