Âşık Paşa

Garîb-nâme ile Türkçeyi Anadolu'da edebî-tasavvufî dil olarak savunan; "Türk diline kimsene bakmaz idi" diye yakınan ulu şair.

Hayatı

Asıl adı Ali, mahlası Âşık'tır. "Paşa" sıfatının, babasının ilk oğlu olmasına işaret ettiği kabul edilir. 1272'de (h. 670) Kırşehir'de doğdu. XIII. yüzyılda Horasan'dan Anadolu'ya gelip Amasya yöresine yerleşen Baba İlyas'ın torunudur. Babası Muhlis Paşa, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 1273'te Konya'yı ele geçirmiş, kısa bir süre sonra yönetimi Karamanoğullarına bırakmıştır.

İlk eğitimini Kırşehirli Süleyman adlı bir âlimden aldı, ardından İlyas Paşa'nın halifesi Şeyh Osman'ın yanında yetişti. Babasının isteğiyle Şeyh Osman'ın kızıyla evlendi. Hem tasavvufî bir aile mirasına sahipti hem de devlet işlerinde bulundu: İlhanlıların Anadolu valisi Timurtaş Paşa'ya vezirlik yaptığı kaydedilir. Bir ara Mısır'a gitti, sonra Anadolu'ya döndü. Kırşehir'de Ahîler arasında mürşid olarak saygı gördüğü de aktarılır.

3 Kasım 1332'de (13 Safer 733) Kırşehir'de öldü. Vasiyeti üzerine şehrin kuzeydoğusundaki bir tepeye defnedildi; üzerine yapılan türbe bugün de ziyaret edilir.

Garîbnâme ve düşüncesi

Âşık Paşa'nın asıl eseri 1330'da (h. 730) tamamladığı *Garîbnâme*'dir. Aruzun "fâilâtün fâilâtün fâilün" kalıbıyla yazılmış, yaklaşık 12.000 beyitlik bir mesnevîdir ve on bölümden oluşur. Eser tasavvufî, ahlâkî ve öğretici bir nitelik taşır; dinî ve tasavvufî bilgileri geniş bir okur kitlesine öğütler ve kısa anlatılar eşliğinde sunar.

TDV maddesi, eserin halkı eğitmek amacıyla Türkçe yazıldığını vurgular. Şair bu tercihini eserin içinde de dile getirir. Sık aktarılan beyitte Türkçenin kendi çağında ilgi görmediğinden yakınır: "Türk diline kimesne bakmaz idi / Türklere hergiz gönül akmaz idi." Arapça ve Farsçanın ilim ve edebiyat dili olarak öne çıktığı bir ortamda bu ifade, edebiyat tarihçilerince Türkçenin bilinçli olarak yazı dili seçilmesinin erken bir tanığı olarak değerlendirilir.

Âşık Paşa'nın tasavvuf anlayışı, dedesi Baba İlyas'tan gelen Vefâiyye çizgisine bağlanır. TDV maddesinin ikinci bölümü, *Garîbnâme*'yi XIV. yüzyıl Anadolu'sunda bu geleneğin bir yansıması olarak ele alır.

Etkisi ve mirası

Garîbnâme, Anadolu'nun en eski ve geniş etki alanına sahip tasavvufî edebî eserlerinden biri sayılır. Sade dili sayesinde yüzyıllar boyunca okunmuş, pek çok yazma nüshası çoğaltılmıştır. Bilinen nüshalar arasında Beyazıt Kütüphanesi ve Süleymaniye Kütüphanesi'ndeki yazmalar ile Londra'da SOAS Kütüphanesi'ndeki bir nüsha anılır. Eser, Eski Anadolu Türkçesinin söz varlığı ve ses yapısı için de önemli bir dil belgesidir.

Âşık Paşa, kendisinden kısa süre önce *Mantıku't-tayr*'ı Türkçeye uyarlayan Gülşehrî ile birlikte, Türkçeyi edebiyat dili olarak savunan erken Anadolu şairleri arasında anılır.

Başlıca eserleri

• Garîbnâme — on bölümlük, yaklaşık 12.000 beyitlik tasavvufî-ahlâkî mesnevî (1330).
• Fakrnâme — tasavvuftaki fakr kavramını işleyen 161 beyitlik kısa manzume.
• Vasf-ı Hâl — 31 beyitlik kısa manzume.
• Hikâye — üç din mensubunun hikâyesini anlatan 59 beyitlik manzume.
• Kimya Risâlesi — kendisine nispeti şüpheli olan simyaya dair risâle.
• Çeşitli mecmualarda yer alan gazel ve ilâhîleri.