Gülşehrî

Attâr'ın Mantıku't-Tayr'ını Türkçeye uyarlayan; Anadolu Türkçesinin erken edebî kurucularından.

Hayatı

Gülşehrî'nin hayatına dair bilgiler sınırlıdır. Asıl adı kesin olarak bilinmez; kaynaklarda Ahmed ya da Süleyman olduğu ileri sürülür. Mahlasını, o dönemde Gülşehir diye de anılan Kırşehir'den aldı ve hayatını bu şehirde geçirdi. Doğum tarihi bilinmiyor. *Mantıku't-tayr*'ı 1317'de (h. 717) tamamladığına göre bu tarihten sonra, muhtemelen ileri bir yaşta Kırşehir'de öldü.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Kırşehir'de çok sayıda müridi bulunan bir zâviyenin başındaydı ve her gece semâ meclisleri düzenlerdi. Mevlevîlikle ilişkisi tartışmalıdır. Bazı kaynaklar onun Kırşehir'de Mevlevîliği yaydığını yazar. TDV ise Sultan Veled'in onu bir Mevlevîhâne kurmak üzere Kırşehir'e göndermiş olabileceğini, fakat bu bağlantıyı kesinleştiren bir kaynak bulunmadığını belirtir. Aynı maddeye göre Ahî Evran'ın takipçileri arasında yetişmiş olması da muhtemeldir.

Eserleri ve düşüncesi

Gülşehrî'nin bilinen en eski eseri, 1301'de Farsça yazdığı *Feleknâme*'dir. Bazı kaynaklar bu eserin İlhanlı hükümdarı Gazan Han'a sunulduğunu kaydeder.

Asıl şöhretini sağlayan eser, 1317'de tamamladığı Türkçe *Mantıku't-tayr*'dır. Feridüddîn Attâr'ın kuşların Sîmurg'u arayışını anlatan aynı adlı Farsça mesnevîsine dayanır, ancak düz bir çeviri değildir. Gülşehrî esere yeni hikâyeler katarak metni genişletmiştir. Yazma nüshalara göre beyit sayısı 4931 ile 5029 arasında değişir. Eklenen anlatıların bir kısmı Mevlânâ'nın *Mesnevî*'si ve Kelîle ve Dimne gibi kaynaklardan alınmıştır. Bu yönüyle eser, tercüme ile telif arasında duran bir uyarlama olarak değerlendirilir.

Gülşehrî, eserinde Türkçeyi bilinçli bir tercih olarak savunur. TDV maddesine göre şair, Türkçeyle de Farsçadakinden geri kalmayan, hatta onu aşan eserler yazılabileceğini öne sürer. Edebiyat tarihçileri bu tavrı, aynı şehirde yaşamış Âşık Paşa'nın Türkçeye dair sözleriyle birlikte, Anadolu'da Türkçenin edebiyat dili olarak benimsenmesinin erken bir ifadesi olarak ele alır.

Türkçe bir başka eseri, Ahî Evran'ın kerametlerini anlatan 167 beyitlik *Kerâmât-ı Ahî Evran*'dır. Arûz-ı Gülşehrî ise aruz vezni üzerine Farsça bir risâledir.

Etkisi ve mirası

Gülşehrî'nin *Mantıku't-tayr*'ı, Attâr'ın eserinin Türkçedeki erken uyarlamalarındandır. Eser, Eski Anadolu Türkçesinin ilk büyük mesnevîleri arasında yer alır ve dil tarihi araştırmalarında başvurulan bir metindir. Kırşehir'in XIV. yüzyılda Ahîlik ve tasavvuf çevreleriyle bir kültür merkezi olduğunu gösteren isimlerden biridir. Kendisinden kısa süre sonra *Garîbnâme*'yi yazan Âşık Paşa ile birlikte anılır.

Başlıca eserleri

• Feleknâme — Farsça yazılmış tasavvufî manzume (1301).
• Mantıku't-tayr — Attâr'ın eserinden yeni hikâyelerle genişletilerek yapılmış Türkçe uyarlama (1317).
• Kerâmât-ı Ahî Evran — Ahî Evran'ın kerametlerini anlatan 167 beyitlik Türkçe manzume.
• Arûz-ı Gülşehrî — aruz vezni üzerine Farsça risâle.