Fuat Sezgin
Çok ciltli Geschichte des Arabischen Schrifttums'un (GAS) yazarı; Frankfurt'taki Arap-İslâm Bilimleri Tarihi Enstitüsü'nün kurucusu.
Hayatı ve eğitimi
24 Ekim 1924'te Bitlis'te dünyaya gelen Fuat Sezgin, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Şarkiyat Enstitüsü'nde Alman şarkiyatçı Hellmut Ritter'in yanında öğrenim gördü. Türkçe Vikipedi'ye göre Ritter'in, modern bilimin oluşumunda 9. ile 13. yüzyıllar arasındaki İslâm dünyası bilginlerinin payına dikkat çekmesi onu bu alana yöneltti. 1950'de Buhârî'nin Kaynakları adlı doktora tezini tamamladı. Tezinde, Buhârî'nin hadis derlemesinin yalnızca sözlü aktarıma değil, yedinci yüzyıla uzanan yazılı kaynaklara da dayandığını savundu; bu görüş Avrupa merkezli şarkiyat çevrelerinde tartışılmaya devam etmektedir. 1954'te doçent oldu; bu yıllarda Zeki Velidi Togan'la da çalıştı.
27 Mayıs 1960 darbesinden sonra, "147'ler" olarak anılan akademisyenlerle birlikte üniversiteden uzaklaştırıldı. 1961'de Almanya'ya gitti ve Frankfurt'taki Johann Wolfgang Goethe Üniversitesi'nde misafir hoca olarak ders vermeye başladı. 1965'te profesör oldu. Eşi Dr. Ursula Sezgin de meslektaşıydı. 30 Haziran 2018'de İstanbul'da, 93 yaşında yaşamını yitirdi. Fatih Camii'nde kılınan cenaze namazının ardından Gülhane Parkı'ndaki İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi'nin önüne defnedildi.
Geschichte des arabischen Schrifttums
Sezgin'in başyapıtı Geschichte des arabischen Schrifttums (GAS), Arap-İslâm yazı geleneğini bilim dallarına göre tarayan bir kaynak eseridir. Çalışmaya İstanbul'dayken başlamıştı. İlk cildi 1967'de Leiden'de çıktı. Dokuz cilt Kur'an bilimleri, hadis, fıkıh, edebiyat, tıp, simya, matematik, astronomi, astroloji, sözlükbilim ve dil bilgisi gibi alanları yaklaşık 1038 yılına kadar işler. 2000'de Frankfurt'ta yayımlanan 10-12. ciltler matematiksel coğrafya ve haritacılığa ayrılmıştır. Cilt sayısı kaynaklarda değişir: Türkçe Vikipedi 13, İngilizce Vikipedi 17 cilt der; fark ana ciltler ile sonradan eklenen ciltlerin nasıl sayıldığından doğuyor olabilir. Bu eser 2024'te bir akademisyen heyeti tarafından Türkçeye çevrildi.
Sezgin ayrıca Frankfurt'taki müzenin parçalarını tanıtan Wissenschaft und Technik im Islam (İslâm'da Bilim ve Teknik) adlı kataloğu hazırladı; İngilizce Vikipedi bu seriyi beş ciltlik Natural Sciences of Islam olarak anar. Enstitü çatısında yaklaşık 1300 ciltlik tıpkıbasım ve yeniden basım serileri çıkardı. İngilizce Vikipedi, 1968'de İran'ın Meşhed şehrindeki İmam Rızâ türbesinde Diophantos'un *Arithmetica*'sına ait, daha önce bilinmeyen dört kitabı bulduğunu da aktarır.
Enstitü ve müzeler
1982'de Frankfurt Üniversitesi'ne bağlı Arap-İslâm Bilimleri Tarihi Enstitüsü'nü kurdu, 1983'te enstitünün müzesini açtı. Müzede İslâm dünyasında üretilen bilimsel aletlerin ve haritaların yazılı kaynaklara dayanılarak yaptırılmış kopyaları sergilenir; İngilizce Vikipedi sayıyı 800'den fazla olarak verir. 1984'ten itibaren enstitünün Zeitschrift für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften dergisini yayımladı. 25 Mayıs 2008'de İstanbul'da Gülhane Parkı'nda açılan İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi'nin kuruluşunda öncü rol oynadı.
Sezgin, Müslüman denizcilerin 1420'ye kadar Amerika kıtasına ulaştığını da ileri sürdü. İngilizce Vikipedi bu tezi bir harita üzerindeki kayda ve eski haritaların boylam doğruluğuna dayandırdığını belirtir; bu iddia Sezgin'in tezi olarak aktarılır ve ayrıca doğrulanması gereken bir görüştür.
Ödülleri ve mirası
1978'de Kral Faysal Uluslararası Ödülü'nü aldı. Daha sonra Frankfurt Goethe Plaketi (1980), Almanya Federal Hizmet Madalyası, Hessen Kültür Ödülü (2009) ve Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü'nü (2013) kazandı; Kahire, Şam, Bağdat ve Rabat akademilerinin üyesiydi. Ölümünden sonra 2019, cumhurbaşkanlığı genelgesiyle "Prof. Dr. Fuat Sezgin Yılı" ilan edildi. Adı bazı okullara ve bir kütüphaneye verildi.
Başlıca eserleri
- Buhârî'nin Kaynakları — doktora tezi (1950).
- Geschichte des arabischen Schrifttums — çok ciltli Arap-İslâm yazı tarihi kaynakçası (1967-2000).
- Wissenschaft und Technik im Islam — müze kataloğu (2003).
- Zeitschrift für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften — 1984'ten itibaren yayın yönetmenliğini yaptığı dergi.