Molla Hüsrev

Fâtih'in "zamanın Ebû Hanîfesi" dediği; Osmanlı medrese fıkhının ana ders kitabını yazan şeyhülislâm.

Hayatı ve yetişmesi

Asıl adı Mehmed olan Molla Hüsrev'in doğum yılı kaynaklarda belirsizdir. TDV İslâm Ansiklopedisi, Taşköprizâde'nin "Rûmiyyü'l-asl" ifadesinin sonraki yazarlarca yanlış anlaşıldığını, bu yüzden onun Rum ya da Frenk asıllı sayıldığını, oysa Sivas-Tokat bölgesindeki Varsak Türkmenlerine dayandığını yazar. Babası Ferâmurz'dur. Eser sonundaki künyede dedesinin adı Ali olarak geçer. Baba ölünce küçük Mehmed eniştesi Hüsrev Bey'in himayesine girdi; bu yüzden önce "Hüsrev kaynı" diye, sonra yalnızca Hüsrev diye anıldı. Doğum yeri, Sivas ile Tokat arasındaki babasının zâviyesinin bulunduğu köy olarak belirtilir; bazı kaynaklar Yozgat-Yerköy yakınındaki Karkın'ı gösterir.

Bursa'da Molla Fenârî'nin oğlu Yûsuf Bâlî'den icâzet aldı. Edirne'de Teftâzânî'nin öğrencisi Burhâneddin Haydar Herevî ile Molla Yegân ve Şeyh Hamza'nın derslerine katıldı. Hocalarından Molla Fenârî için Molla Fenârî kaydına bakılabilir.

Kariyeri

İlk resmî görevi Edirne'de Şah Melek Medresesi müderrisliğidir; 1435-36'da Çelebi (Halebiyye) Medresesi müderrisliği de kendisine verildi. II. Murad'ın tahtı oğlu Mehmed'e bıraktığı 1444'te kazasker oldu. Padişahın tahta dönüşünden sonra Edirne kadısı oldu; 1447-1450 arasında bu sıfatla belge tasdik ettiği görülür. Vikipedi kazaskerliği 1429 olarak verir; tarih kaynaklarda ayrışır. İstanbul'un fethinden sonra ilk kadı Hızır Bey ölünce (1459) İstanbul kadısı oldu; Galata ve Üsküdar kadılıkları ile Ayasofya Medresesi müderrisliği de ona verildi. 1462'de bir düğünde Molla Gürânî'ye kendisinden daha yakın yer verilmesine kırılıp Bursa'ya gittiği anlatılır. Orada Zeyniler semtinde Hüsrev Medresesi'ni yaptırdı. Fâtih onu İstanbul'a çağırdı ve muhtemelen 1469'da müftülüğe getirdi (Vikipedi 1473 verir). 1480'de (h. 885) öldü, cenazesi Bursa'ya götürülüp medresesinin hazîresine gömüldü.

TDV'ye göre Sahn-ı Semân medreselerinin programı Fâtih, Mahmud Paşa, Molla Hüsrev ve Ali Kuşçu tarafından hazırlandı. Fâtih'in onun için "zamanın Ebû Hanîfe'si" dediği rivayet edilir. Maddî durumu iyi olmasına karşın mütevazı yaşadığı, vakur ve hayırsever olduğu kaydedilir. Kadılık görevini gönülsüz üstlendiğini, ancak bu tecrübenin onu Gurerü'l-ahkâm gibi bir metin yazmaya yönelttiğini kendi sözleriyle belirtir.

Eserleri ve etkisi

Dürerü'l-hükkâm, TDV'ye göre Osmanlı döneminde hâkimlerin ihtilâfları çözerken başvurdukları yarı resmî bir hukuk kaynağı işlevi gördü. Fıkıh usulünde Mirkâtü'l-vüsûl esas metin, Mir'âtü'l-usûl ise müellifin kendi yazdığı şerhtir. Bu iki eser ve ilgili şerh ile hâşiyeler medreselerde ders kitabı olarak okutuldu. Velâ konusundaki risâlesi Molla Gürânî, Kemalpaşazâde ve başka âlimlerden tenkit gördü; Molla Hüsrev özellikle Gürânî'ye cevap yazdı. Ayrıca Nasîrüddîn-i Tûsî'nin Esâsü'l-iktibâs adlı eserini Arapçaya çevirip Fâtih'e sundu. Bursa'daki medresesinden başka İstanbul'da Şehzadebaşı'nda bir cami yaptırdı.

Öğrencileri arasında Zenbilli Ali Cemâlî Efendi, Fenârî Hasan Çelebi, Molla Hasan Samsûnî, Yûsuf b. Cüneyd et-Tokadî ve Molla Muhyiddin Mehmed Manisalıoğlu sayılır. Bir oğlu Celâleddin ile torunu Hüsrevzâde Mustafa Efendi kaynaklarda anılır.

Başlıca eserleri

• Dürerü'l-hükkâm fî şerhi Gureri'l-ahkâm — kendi yazdığı *Gurerü'l-ahkâm*'ın şerhi; Hanefî fıkhında hâkimlerin kullandığı yarı resmî kaynak.
• Mirkâtü'l-vüsûl ilâ ilmi'l-usûl — fıkıh usulü metni.
• Mir'âtü'l-usûl fî şerhi Mirkâti'l-vüsûl — aynı eserin müellifçe yazılmış şerhi.
• Hâşiye ale't-Telvîh — Teftâzânî'nin *Telvîh*'ine hâşiye.
• Risâle fi'l-velâ — kölelik hukukunda velâ konusunda tartışmalı risâle.
• Vasiyetnâme — defin işlemlerine dair Türkçe vasiyet.