Seydi Ali Reis

Hint Denizi'nde Portekizlilere karşı savaşan; Mir'âtü'l-Memâlik ile Türk seyâhatnâme geleneğinin habercisi olan amiral.

Hayatı

Seydi Ali Reis, İstanbul'un Galata semtinde, denizcilikle uğraşan bir ailede doğdu. Doğum yılı TDV'de verilmez; İngilizce Vikipedi 1498 yazar. Babası Hüseyin, dedesi ise Fâtih döneminde tersanede üst düzey görevde bulunmuştu. "Kâtibî" ve "Kâtib-i Rûmî" adlarının yanında "Galatalı" lakabıyla da anılır. Tersane kâtipliğinden başlayarak tersane kethüdâlığına yükseldi. 1522 Rodos seferinde, Preveze Deniz Muharebesi'nde ve 1551 Trablusgarp seferinde Sinan Paşa komutasında görev aldı. TDV'ye göre 28 Aralık 1562'de (2 Cemâziyelevvel 970) vefat etti; yeri belirtilmez. İngilizce Vikipedi ölüm yılını 1563 olarak verir.

Hint seferi

1553'te Basra'da kalan Osmanlı donanmasını Süveyş'e götürmekle görevlendirildi. 7 Aralık 1553'te Basra'dan ayrıldı. 1554 Ağustos-Eylül aylarında Hürmüz ve Maskat çevresinde Portekiz gemileriyle iki büyük çatışma yaptı. Gücerat kıyısına sığındığında gemileri onarılamaz durumdaydı ve tayfa dağıldı. Kasım 1554'te deniz yolundan vazgeçerek karadan dönmeye karar verdi.

Dönüş yolu TDV'ye göre üç yıl yedi ay sürdü; İngilizce Vikipedi bu süreyi iki yıl üç ay olarak yazar. Ahmedâbâd'dan Sind, Lahor ve Delhi'ye geçti; Delhi'de Babür hükümdarı Hümâyun ile görüştü. Sonra Kâbil, Semerkant, Buhara, Hârezm ve Horasan üzerinden Meşhed'e ulaştı; burada bir süre Safevîler tarafından alıkonduğu aktarılır. Kazvin ve Bağdat'tan geçerek 1557 Şubat'ında Osmanlı topraklarına girdi, ardından İstanbul'a döndü.

Eserleri

Mir'âtü'l-memâlik (1557), bu yolculuğu anlatan yarı edebî bir seyahatnâmedir. Karşılaştığı hükümdarları, tanık olduğu olayları ve ziyaret ettiği türbeleri içerir; kendi şiirlerinin yanında başka şairlerin şiirleri de yer alır. Eser, Almanca, Fransızca, İngilizce ve Rusçaya çevrilmiştir.

Kitâbü'l-Muhît (Aralık 1554, Ahmedâbâd), denizcilik ve astronomi üzerine on bölümlü bir rehberdir. Yön bulma, gök cisimlerinin ölçümü, pusula bölümleri, Hint Okyanusu coğrafyası, muson rüzgârları, limanlar ve fırtınada yapılacaklar gibi konuları ele alır. İbn Mâcid ve Süleyman el-Mehrî gibi önceki yazarlardan yararlanır. Yeni Dünya'ya ilişkin bölümde Macellan Boğazı ve Portekiz keşiflerine değinilir. Eser 19. yüzyılda İngilizce, İtalyanca ve Almancaya çevrildi.

Diğer eserleri arasında Delhi'de Hümâyun'un ısrarıyla yazdığı usturlab risâlesi Mir'ât-ı Kâinât, Ali Kuşçu'nun astronomi kitabının uyarlaması Hulâsatü'l-hey'e (1548'de Kânûnî'ye sunuldu) ve Risâle-i Zâtü'l-Kürsî vardır.

Şiiri ve mirası

Şiirlerinde "Kâtibî" mahlasını kullandı. Hümâyun'un Çağatayca beyitlerini beğenip onu Ali Şîr Nevâî ile karşılaştırması üzerine "Mîr Ali Şîr-i Sânî" lakabıyla anıldığı belirtilir. Bir divanı olduğu söylense de günümüze eksiksiz ulaşmamış, şiirleri çeşitli mecmualarda dağınık kalmıştır. Galata'daki evi bir ilim ve edebiyat meclisi gibi çalışmıştır. Seydi Ali Reis, denizci, bilimci ve şair kimliğini taşıyan nadir Osmanlı yazarlarından biri olarak görülür.

Başlıca eserleri

• Mir'âtü'l-memâlik (1557) — Hint seferi ve karadan dönüş yolculuğunun seyahatnâmesi
• Kitâbü'l-Muhît (1554) — Hint Okyanusu'nda seyir ve astronomi rehberi
• Mir'ât-ı Kâinât — usturlab yapımı ve kullanımı üzerine risâle
• Hulâsatü'l-hey'e — Ali Kuşçu'nun astronomi eserinin uyarlaması