Oruç Beg

Tevârîh-i Âl-i Osmân ile erken Osmanlı tarih yazımının kaynaklarından biri.

Kimliği

Oruç Beğ'in hayatı hakkındaki bilgi hemen tamamen kendi eserine dayanır. Kaynaklarda Oruç b. Âdil adıyla geçer; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü babasının ipek tüccarı (kazzâz) Âdil olduğunu kaydeder. Edirne'de doğdu, Fâtih Sultan Mehmed ve II. Bayezid dönemlerinde yaşadı, Edirne'de kâtiplik yaptı; muhtemelen divan kâtipliğinde bulundu. Başka görevleri hakkında kesin bilgi yoktur.

Maddî durumu iyiydi. 1500'de Edirne'nin Sarıca Paşa mahallesinde, Eskicami müezzini Hacı Mahmud'un tevliyetinde bir vakıf kurdu; vakfın 4000 akçelik nakdi ve yılda 1848 akçe getiren gayrimenkulleri vardı. Eseri 1503 olaylarıyla bittiği için bu tarihten kısa süre sonra öldüğü sanılır.

Tarihi ve nüshaları

Eserin adı *Tevârîh-i Âl-i Osmân*'dır. Birkaç versiyonu vardır; telif tarihi bilinmez, ama II. Bayezid döneminde yazıldığı kesindir. Halil İnalcık'a göre kitabı bu padişaha sundu. Osmanlı devletinin kuruluşundan başlar, bazı nüshalarda 1503'e kadar gelir.

V. L. Ménage'a göre Oruç iki ayrı metin yazmıştır. İlki yaklaşık 1495'te, anonim tarihlerden birine dayanan bir muhtasardır. İkincisi 1500-1501'de başlanıp 1502-1503'te biten, ağırlıklı olarak Âşıkpaşazâde'yi esas alan ve onun eserine yapılan zeyli içeren metindir. Manisa ve Paris nüshaları bu ikinci versiyonu kısmen taşır. Bazı nüshalardaki giriş bölümü ona ait olmayıp sonradan eklenmiştir. Oxford nüshası 1468, Cambridge nüshası 1494, Manisa nüshası da 1494 olaylarına kadar gelir; Paris nüshası ise 1443'te II. Murad'ın tahttan feragatinde biter.

Kaynakları ve üslubu

Başlıca kaynakları, Yahşi Fakih'e atfedilen Menâkıbnâme, tarihî takvimler ve gazavâtnâmelerdir. 1422'ye kadarki olayları büyük olasılıkla Yahşi Fakih'in menâkıbnâmesinden aktarmıştır. Ankara Savaşı'nı ise bu savaşta bulunmuş yaşlı yeniçerilerden nakletmiş olabilir. II. Murad devrinden itibaren, özellikle II. Mehmed ve II. Bayezid dönemleri için kendi gözlemlerine dayanır. Dili sade Türkçedir. Eser, anonim tarihlere içerik bakımından benzer; II. Bayezid dönemi için anonimlere de kaynaklık ettiği düşünülür. Eserden ilk söz eden ve yararlanan yazar Şehrîzâde Mehmed Said'dir; Tayyarzâde Atâ Bey de ondan faydalanmıştır. TDV, eseri Âşıkpaşazâde ve Neşrî tarihlerini tamamlayan bir kaynak olarak değerlendirir.

Neşirleri

Oxford, Cambridge, Paris, Manisa, Edirne, Münih ve Zagreb'deki yazmalar bilinir. Franz Babinger İngiltere'deki nüshaları 1925'te Hannover'de Die frühosmanischen Jahrbücher des Urudsch adıyla yayımladı. Nihal Atsız, Oxford nüshasını esas alıp Cambridge nüshasıyla tamamlayarak eseri sadeleştirdi ve Manisa nüshasının fotokopisini ekledi (İstanbul 1973; başka kaynaklar 1972 verir). Richard F. Kreutel, II. Bayezid dönemine ait 1503'e kadarki bölümü altı yazmayı karşılaştırarak Almanca çevirdi (Graz-Wien-Köln 1978).

Başlıca eserleri

• Tevârîh-i Âl-i Osmân (Oruç Beğ Tarihi) — Osmanlı devletinin kuruluşundan 1503'e uzanan, birkaç versiyonlu kronik.