Pezdevî

Usûlü'd-dîn ile Mâtürîdîliğin sistemli bir mezhep olarak yayılmasına katkı veren Semerkant kadılkudâtı kelâmcı.

Hayatı

Ebü'l-Yüsr Muhammed b. Muhammed el-Pezdevî, Nesef yakınındaki Pezde'de, 421'de (1030) dünyaya geldi. Tabakat kitaplarında "Kādî es-Sadr" lakabı da ona verilir. "Ebü'l-Yüsr" (kolaylığın babası) lakabını, ağabeyi Ebü'l-Usr'ün aksine eserlerinin anlaşılır üslupla yazılmış olmasından aldığı belirtilir. Ailesi Hanefî-Mâtürîdî âlimlerinden oluşuyordu; ilk eğitimini ve hadis bilgisini babasından aldı. Kaynaklarda hocaları arasında Şemsüleimme el-Halvânî de anılır. Ağabeyi Fahrülislâm Ebü'l-Usr Ali, TDV'de ayrı bir maddeyle ele alınan ve Hanefî usûl geleneğinin ünlü metnini yazan fakihtir; yaklaşık 1010'da doğmuş, 1089'da Kiş'te (Şehrisebz) ölmüştür.

Ebü'l-Yüsr 1085'te Buhara'da, ardından Semerkand'da bulundu ve 1088'de Semerkand kādılkudâtlığına getirildi. Kendi anlatımından Melikşah ordularının şehri kuşattığı sırada orada olduğu anlaşılır. Daha sonra yeniden Buhara'ya geçti, ders verdi ve tartışmalara katıldı. Bir ara Endican'a gidip burada bir filozofla âhiret konusunda tartıştığı aktarılır. 9 Receb 493'te (20 Mayıs 1100) Buhara'da öldü. Öğrencileri arasında Necmeddin en-Nesefî ve Alâeddin es-Semerkandî ile yeğeni Hasan b. Ali ve oğlu Ebü'l-Meâlî Ahmed de bu isimlerdendir. Nesefî, onu "Mâverâünnehir'de yaşıtlarımızın şeyhi" olarak tanımlayan bir söz söylemiştir. Türklerin çoğunlukta olduğu bir yörede yetiştiği için TDV onun Türk asıllı olduğunu ve Türkçe bildiğini de ekler.

Kelâm anlayışı

Ebü'l-Yüsr'ün ağırlık noktası kelâmdır. TDV onu, Ebû Hanîfe'nin temelini attığı ve Mâtürîdî'nin Sünnî bir kelâm ekolü hâline getirdiği çizgide, erken dönem kelâmcıları silsilesinin sonuncularından biri sayar. *Usûlü'd-dîn*'in mukaddimesinde kendi dönemine kadar yazılan kelâm eserlerini gözden geçirir; Mâtürîdî'nin *Kitâbü't-tevhîd*'ini beğendiğini ancak anlaşılmasını zor bulduğunu, bu yüzden aynı mezhep dairesinde kendi kitabını yazdığını belirtir. Mâtürîdî'den bir buçuk asır sonra gelen Pezdevî, Mâtürîdî'nin eserlerinde bulunmayan "Ehl-i sünnet ve'l-cemâat" deyimini sık kullanır; Eş'arî ve İbn Küllâb'ı Ehl-i sünnet'ten sayar, ama bazı meselelerde hata ettiklerini söyler. Mâtürîdî'nin bazı görüşlerine karşı çıkmış olsa da onu Eş'arîler'e katmaz, Ebû Hanîfe çizgisinde ayrı bir akımın başlıca temsilcisi olarak görür. TDV'ye göre Pezdevî'nin yaşadığı dönemde Mâtürîdîlik henüz tam bir ekol olarak olgunlaşmış değildi.

Usûlü'd-dîn, bilgi vasıtaları ile başlar, ulûhiyyet, nübüvvet ve sem'iyyât konularına geçer, imâmet meselesine geniş yer verir ve mezhepler hakkında kısa değerlendirmelerle biter. Kitabın başında kelâm öğrenmenin mubah, hatta farz-ı kifâye olduğunu belirtmesi, kelâmın meşruiyeti tartışmasının hâlâ canlı olduğunu gösterir. Pezdevî, Mâtürîdî'den farklı olarak imâmete hacimli bir bölüm ayırmış ve sem'iyyâta kısaca değinmiştir; böylece Sünnî-Mâtürîdî kelâmı plan ve içerik bakımından nihaî biçimine yaklaşmıştır.

Usûl-i Pezdevî karışıklığı

Hanefî usûlünün ünlü metni Usûl-i Pezdevî (Kenzü'l-vüsûl ilâ ma'rifeti'l-usûl adıyla da bilinir), Ebü'l-Yüsr'e değil ağabeyi Ebü'l-Usr'e aittir. TDV, bu eserin Hanefî fakihler yöntemine göre yazılmış usûl kitaplarının en etkilisi olduğunu, yüzlerce yazmasının bulunduğunu ve ders kitabı olarak kullanıldığını yazar. Ebü'l-Yüsr'ün fıkıh usulüne dair eseri ise *Kitâb fîhi ma'rifetü'l-hücecü'ş-şer'iyye*'dir. Kur'an, sünnet, icmâ ve kıyas konularını işler ve Marie Bernard ile Eric Chaumont tarafından Kahire'de 2003'te yayımlanmıştır. Ona nispet edilen *el-Mebsût*un da ağabeyine ait olduğu anlaşılmıştır.

Etkisi ve mirası

TDV, Pezdevî'yi Mâtürîdiyye'nin sistemli bir mezhep hâline gelip yayılmasında ve kaybolmaya yüz tutan literatürünün canlanıp zenginleşmesinde önemli rol oynayan âlim olarak niteler. Daha sonra gelen Mâtürîdî kelâmcılarının, özellikle Sâbûnî'nin *el-Kifâye*'sinde, onun istidlallerine benzeyen açıklamalar görülür. Buna karşın diğer Mâtürîdî âlimleri gibi kendi taraftarlarınca bile ihmal edildiği kaydedilir.

Başlıca eserleri

• Usûlü'd-dîn — Mâtürîdî kelâmının sistemli anlatımı; Hans Peter Linss neşri Kahire 1963, Şerafettin Gölcük çevirisi Ehl-i Sünnet Akaidi (1980).
• Kitâb fîhi ma'rifetü'l-hücecü'ş-şer'iyye — fıkıh usulü.