Lâmiî Çelebi

Câmî'nin Türkçe tercümanı; Herat klasiğini Osmanlıya taşıyan şair.

Hayatı

Lâmiî Çelebi, 1472 veya 1473'te Bursa'da doğdu; adı Mahmud'dur. Kaynaklar doğum yılında ayrılır: TDV İslâm Ansiklopedisi 878 (1473) verirken, Türkçe Vikipedi 1472'yi yazar. Babası Osman Çelebi, II. Bayezid'in defterdarlarındandı. Dedesi Nakkaş Ali, Bursa Yeşil Türbe'nin süslemesiyle anılan bir sanatçıdır. Medrese tahsilini Bursa'da, aralarında Molla Ahaveyn ve Hasanzâde Molla Mehmed'in bulunduğu hocalardan yaptı ve müderrislik yaptığı belirtilir.

Yirmi sekiz yaşı civarında yaşadığı manevî bir bunalımın ardından tasavvufa yöneldi ve Nakşibendî şeyhi Emîr Buhârî'ye bağlandı. Bu bağlılık onu Abdurrahman Câmî'nin eserlerine yöneltti. Kendisini şeyh olarak değil mürit olarak tanıttığı belirtilir; yine de TDV'ye göre mezar taşında "şeyh" unvanı yer alır. İstanbul'a yerleşmedi; buna rağmen eserleri başkentin edebî ve tasavvufî çevrelerinde tanındı. Kanûnî Sultan Süleyman, *Hüsn ü Dil*'i aldıktan sonra ona günlüğü otuz beş akçe maaş bağladı; bu maaş, onu resmî bir göreve girmeden yazmaya adamasına imkân verdi. Pargalı İbrahim Paşa ve I. Selim ile yazıştığı kaydedilir. 1532'de Bursa'da öldü ve Orta Pazar Camii haziresine gömüldü. Ölümünde yaklaşık yüz elli kitabının bulunduğu aktarılır.

Eserleri ve üslubu

Araştırmacılar kendisine yaklaşık kırk eser nispet eder; bunların yirmi yedisi doğrulanmıştır. TDV ise otuzdan fazla eserden söz eder. Şiirden çok mensur eserleriyle bilinir.

Mensur eserlerinin başında Câmî'den yaptığı tercümeler gelir: Nefehâtü'l-üns tercümesi, 629 velînin hayatını içerir; Şevâhidü'n-nübüvve tercümesi ise peygamberlik delillerine dairdir. Bunlara Şerefü'l-insân, İbretnümâ, Letâifnâme ve Münşeât eklenir.

Manzum eserlerinin çoğu Fars edebiyatından uyarlama mesnevîlerdir: Vâmık u Azrâ, Vîs ü Râmîn, Selâmân ü Ebsâl, Şem' ü Pervâne, Ferhâdnâme ve Heft Peyker. Bu mesnevîler Türkçeye kazandırdığı klasik hikâyelerdir. Ayrıca Guy u Çevgân, Maktel-i Hüseyin ve bir Dîvân yazdı.

Bursa şehrengizi

Şehrengîz-i Bursa, şehri ve güzel olarak övülen kimseleri ele alan türün erken örneklerindendir. Şehrengiz türü, bir şehrin hem toplumsal hayatını hem de edebî çevresini yansıttığı için kültür tarihi bakımından değerlidir.

Etkisi ve mirası

Lâmiî'nin tercümeleri, 16. yüzyıl Osmanlı edebiyatında Fars klasiklerinin Türkçede geniş bir okur kitlesine ulaşmasına yardım etti. Biyografi yazarları Câmî'nin eserlerini aktarmasına bakarak ona "Câmî-i Rûm" adını verir. Kendi çağında bir yandan Nakşibendî çevrelerin kültürünü, bir yandan da saray zevkini bağlayan bir yazar olarak görülür. Oğlunun adı Lemî Çelebi olarak kaydedilir.

Başlıca eserleri

• Tercüme-i Nefehâtü'l-üns — Câmî'nin velî biyografileri derlemesinin Türkçesi
• Tercüme-i Şevâhidü'n-nübüvve — Câmî'nin peygamberlik delillerini anlatan eserinin tercümesi
• Vâmık u Azrâ — Fars kaynaklı aşk mesnevîsi
• Şehrengîz-i Bursa — Bursa'yı konu alan şehrengiz
• Dîvân — Türkçe şiir mecmuası