Recâizâde Mahmud Ekrem

Servet-i Fünûn nesli'nin babası; modern Türk edebiyat eleştirisinin kurucularından.

Hayatı

Recâizâde Mahmud Ekrem, 1 Mart 1847'de İstanbul'da Vaniköy'de doğdu. Babası Tanzimat sonrasında Takvimhâne nâzırlığı yapan şair, hattat ve vak'anüvis Mehmed Şâkir Recâi Efendi, annesi Adviye Hanım'dır. Küçük yaşta babasından Arapça ve Farsça öğrendi, Beyazıt Rüşdiyesi'nde ve Mekteb-i İrfân'da okudu (1858). Harbiye İdâdîsi'ne girdi, ikinci sınıfta hastalanınca ayrıldı. 1862'de Hariciye Mektûbî Kalemi'nde çalışmaya başladı. Burada eski şiir anlayışına bağlı Leskofçalı Galib ve Hersekli Ârif Hikmet'in yanında, Nâmık Kemal ve Âyetullah Bey gibi yenilikçi gençlerle tanıştı. Fransızca öğrenerek Batı edebiyatına açıldı. İlk yazıları Tasvîr-i Efkâr, Terakkî, Hakāyıku'l-vekāyi' ve Hazîne-i Evrâk gazetelerinde çıktı. Nâmık Kemal Mayıs 1867'de Fransa'ya kaçarken *Tasvîr-i Efkâr*'ın sorumluluğunu ona bıraktı. 1868'de Güzide Hanım'la evlendi.

1872'de Şûrâ-yı Devlet âza muavinliğine, 1877'de üyeliğine atandı; sonra Temyiz Mahkemesi üyeliği ve Tanzimat Dairesi reisliği yaptı. 1878-1887 arasında Mekteb-i Sultânî ile Mekteb-i Mülkiyye'de edebiyat hocalığı yaptı (Türkçe Vikipedi'de bu aralık 1880-1888 olarak geçer). 1889'da resmî görevle Trablusgarp'a gitti. Dönüşte Avrupa'ya kaçmaya niyetlendi, ancak Malta konsolosu tarafından İstanbul'a gönderildi; 1890-1893 arasında hükümetin onayıyla Büyükada'da oturdu. II. Meşrutiyet'in ardından Kâmil Paşa kabinesinde Evkaf ve Maarif nâzırlıklarına getirildi, sonra Meclis-i A'yân üyesi oldu. 31 Ocak 1914'te öldü ve Küçüksu Mezarlığı'nda oğlunun yanına gömüldü. Yazar Ercümend Ekrem Talu'nun babasıdır.

Edebiyat anlayışı

Ekrem, Şinâsi ile başlayıp Nâmık Kemal ve Abdülhak Hâmid'le gelişen yenileşmenin başlıca adlarındandır. Yeni Osmanlılarla yakın olmasına karşın aktif siyasete girmedi. Hocalığı sırasında otoriter kişiliğiyle öğrencilerinin sevgisini kazandı ve "Üstat Ekrem" diye anıldı. 1880'lerden sonra Abdülhak Hâmid'in kural tanımayan yeniliklerine karşı çıkan Muallim Nâci ve taraftarlarıyla tartışmalarda Hâmid'in yanında yer aldı. 1895'te öğrencisi Ahmed İhsan'a *Servet-i Fünûn*'u yeni edebiyatı savunan gençlere açmasını önerdi; böylece 1896 başında Edebiyât-ı Cedîde hareketi Servet-i Fünûn çevresinde kuruldu. Bu topluluğun beş yıl sonra dağılması ve oğlu Nijad'ın ölümü onu edebiyat çevrelerinden uzaklaştırdı.

Şiirinde Musset, Lamartine ve Abdülhak Hâmid'in etkisi görülür; aşk, doğa ve ölüm başlıca konulardır. TDV onu, Nâmık Kemal'in coşkusu ile Hâmid'in metafizik derinliği arasında kalan orta düzeyde bir şair olarak değerlendirir. Çocuklarının ölümünden duyduğu acıyla yazdığı manzumeler duygu bakımından en yoğun eserleridir.

Ta'lîm-i Edebiyyât, Fransız belâgatçı Émile Lefranc'ın eserinden yola çıkan, geleneksel belâgata karşı Batılı ölçülere dayanan yeni bir retorik kitabıdır. Üslubu "sade, müzeyyen, âlî" diye ayırması edebî incelemelerde uzun süre geçerli kaldı. "Kulak için kafiye" anlayışını ilk kez o ileri sürdü ve bu, klasik şiirdeki "göz için kafiye"ye karşı çıkış oldu. Kitap yayımlandığında büyük tartışma doğurdu.

Başlıca eserleri

• Nağme-i Seher (h. 1288, 1871) — eski tarzda yazdığı ilk şiir kitabı.
• Zemzeme (üç cilt, h. 1299-1301, yaklaşık 1881-1884) — yeni tarzdaki şiirlerini topladığı, şöhretini getiren kitap.
• Nijad Ekrem — oğlunun ölümü üzerine yazılan şiirler.
• Araba Sevdası (h. 1314) — alafranga tiplerle alay eden, gerçekçi tasvirlere geniş yer veren roman.
• Muhsin Bey yahut Şairliğin Hazin Bir Neticesi ve Şemsâ — uzun hikâyeleri.
• Afife Anjelik, Vuslat, Atala, Çok Bilen Çok Yanılır — oyunları; sonuncusu ölümünden sonra yayımlanan komedisidir.
• Ta'lîm-i Edebiyyât ve Takdîr-i Elhân — edebiyat kuramı ve eleştiri.