Dede Efendi

Âyin, şarkı ve ilâhi dahil hemen her formda eser veren Mevlevî bestekâr; müezzinbaşılık da yaptı.

Hayatı

İsmâil Dede Efendi, 9 Ocak 1778'de (10 Zilhicce 1191) İstanbul'un Şehzadebaşı semtinde doğdu. Babası uzun süre Cezzâr Ahmed Paşa'nın mühürdarlığını yapmış Süleyman Ağa, annesi Rukiye Hanım'dır. Kurban Bayramı'nın ilk gününe rastlayan doğumu nedeniyle İsmâil adını aldı. Mevleviyye'ye mensup olduğu için "Dede", babası hamam işlettiği için "Hamâmîzâde" diye anıldı. Okulu bitirince defterdarlıkta Başmuhasebe Kalemi'nde kâtip muavini olarak çalıştı. Sesi güzel olduğu için öğrenciliğinde ilâhicibaşı oldu; ilk musiki derslerini Anadolu Kesedarı Uncuzâde Mehmed Emin Efendi'den aldı. Yenikapı Mevlevîhânesi'nde Ali Nutkî Dede ve kardeşi Abdülbâki Nâsır Dede'den yararlandı; ney de Abdülbâki Nâsır Dede'den öğrenildiği söylenir.

Ali Nutkî Dede'ye intisap ederek 3 Haziran 1798'de çileye girdi. Çilesinin ikinci yılında bestelediği "Zülfündedir benim baht-ı siyâhım" mısraıyla başlayan bûselik şarkı musiki çevrelerinde büyük yankı uyandırdı; III. Selim bestekârı merak edip onu saraya çağırdı ve şarkıyı kendisinden dinledi. Çilesini 6 Mart 1801'de tamamlayıp "dede" unvanını aldı. Kimi yayınlar bu tarihi 1799 verir; TDV, şeyhinin Defter-i Dervîşân kaydına dayanarak 1801'i doğru sayar. Bir hicaz nakış bestesiyle şöhreti yayıldı; sarayda haftada iki kez yapılan küme fasıllarına hânende olarak katıldı. 1802 başında saraylı Nazlıfer Hanım'la evlendi ve dergâhtan ayrıldı. 1804'te şeyhini, bir yıl sonra ilk oğlu Sâlih'i, 1808'de annesini ve hâmisi III. Selim'i, 1810'da ikinci oğlu Mustafa'yı kaybetti.

II. Mahmud döneminde saray ilişkisi sürdü: 1812'de musâhib-i şehriyârîler arasına alındı, sonra müezzinbaşı oldu ve Murassa' İmtiyaz nişanı aldı. 1842'de Ahırkapı civarında bir konak verildi. Dört yıl sonra öğrencileri Dellâlzâde İsmâil ve Mutafzâde Ahmed efendilerle hacca gitti. Kolera yüzünden 29 Kasım 1846'da Mina'da öldü; Mekke'de Cennetü'l-muallâ'da Hz. Hatice'nin ayak ucuna gömüldü.

Musikideki yeri

TDV onu Türk musikisi tarihinin önde gelen birkaç ismi arasında sayar. Âyin, durak, tevşîh, savt, ilâhi, peşrev, saz semâisi, kâr, kârçe, kâr-ı nâtık, murabba, semâi, şarkı, türkü ve köçekçe formlarının hemen hepsinde eser verdi. En dikkat çeken özelliği klasik üslubu korurken yeni arayışlara da yer vermesidir. Şarkı ve köçekçe gibi küçük formlarla musikiyi geniş kitlelere yaymak, türkülerle halk zevkine değer vermek istediği yorumlanır. Abdülmecid döneminde Batı müziği etkisi arttıkça rahatsız olduğu, öğrencisine "Artık bu oyunun tadı kaçtı" dediği aktarılır.

Arabankürdî, hicaz-bûselik, neveser, sabâ-bûselik ve sultânîyegâh makamlarını terkip ettiği belirtilir. Beş yüzden fazla eser bestelediği, çoğunun günümüze ulaşmadığı söylenir; Yılmaz Öztuna notası günümüze gelen 294 bestesinin listesini vermiştir.

Tanınmış eserleri

• Yedi Mevlevî âyini — 1824-1839 arasında; sırasıyla sabâ (1824), bestenigâr (1832), sabâ-bûselik, hüzzam, isfahan ve ferahfezâ âyinleri. Hüzzam âyini bu formun şaheserleri arasında anılır; ferahfezâ âyini II. Mahmud'un isteğiyle yazılan sonuncusudur.
• Rast makamında kâr-ı nev'i — "Gözümde dâim hayâl-i câna".
• Bestenigâr şarkı — "Ben seni sevdim seveli kaynayıp coştum".
• Hicaz yürük semâisi — "Yine neş'e-i mahabbet dil ü cânım etti şeydâ".
• Dügâh, sabâ, uşşak ve hicaz ilâhileri; hac sırasında bestelediği, Yûnus Emre sözlü şehnaz ilâhisi son eseridir.

Talebeleri ve mirası

Öğrencileri arasında Dellâlzâde İsmâil Efendi, Mutafzâde Ahmed Efendi, Hamparsum Limonciyan, Hacı Ârif Bey, Hâşim Bey, Zekâi Dede ve torunu Sermüezzin Rifat Bey sayılır. Hafızasındaki eserlerle geçmişle gelecek arasında köprü kurduğu, birçok eserin yeni nesillere ulaşmasını sağladığı belirtilir. Âyinlerinin notaları İstanbul Konservatuvarı yayınlarında (1935-1936) ve Sadettin Heper'in *Mevlevî Âyinleri*'nde (1974, 1979) basılmıştır. Cankurtaran'daki evi Türkiye Tarihî Evleri Koruma Derneği tarafından restore edilmiştir.