Nurettin Topçu
Blondel'in hareket felsefesinden ilhamla "isyan ahlâkı"nı geliştiren; "İslâm sosyalizmi" ya da "Anadolu sosyalizmi" diye anılan bir toplum görüşünü savunan düşünür.
Hayatı
Nurettin Topçu, 20 Kasım 1909'da İstanbul'da, Süleymaniye'de doğdu. Nüfus kaydındaki ilk adı Osman Nuri'dir. Aile Erzurumludur; dedesi, Erzurum'un Rus işgali sırasında orduda topçu olduğu için ailenin lakabı Topçuzâdeler kalmıştır. Çocukluğu Süleymaniye'de ve Çemberlitaş'ta geçti. Türkçe öğretmeni Nâfiz Bey'in ezberlettiği Mehmed Âkif şiirleri, ömür boyu sürecek bir Âkif sevgisinin başlangıcı oldu. Vefa İdâdîsi'nde okurken babasını kaybetti; 1928'de İstanbul Erkek Lisesi'nden mezun oldu.
Aynı yıl yapılan imtihanı kazanıp devlet bursuyla Fransa'ya gitti. Önce Aix Lisesi'nde Fransızca öğrendi ve burada, eylem (hareket) felsefesinin kurucusu Maurice Blondel'i tanıdığı ve onunla uzun süre mektuplaştığı aktarılır. İki yıl sonra Strazburg Üniversitesi'ne geçti, felsefe ve ahlâk dersleri aldı, sanat tarihi lisansı yaptı. Paris'te Louis Massignon'la tanışması, mistik ilgisinin İslâm tasavvufuna, özellikle vahdet-i vücûd düşüncesine kaymasında etkili oldu. Conformisme et révolte adlı ahlâk tezini Sorbonne'da 2 Temmuz 1934'te savundu. Avrupa'ya giden Türk öğrenciler arasında ahlâk konusunda çalışan ilk kişi ve Sorbonne'dan felsefe doktorası alan ilk Türk olarak anılır.
Yurda dönünce 29 Eylül 1934'te Galatasaray Lisesi'nde felsefe öğretmenliğine başladı. Ardından İzmir, İstanbul Vefa, Denizli ve İstanbul Erkek liselerinde görev yaptı. Şubat 1939'da İzmir'de Hareket dergisini çıkarmaya başladı. Derginin dördüncü sayısındaki "Çalgıcılar" yazısı yüzünden, Cumhuriyet kadrosunu eleştirdiği ileri sürülerek Vefa Lisesi'ne nakledildi, 1943'te Denizli'ye gönderildi; Ekim 1944'te İstanbul Erkek Lisesi'ne nakledilmesiyle on yıllık sürgün hayatı bitti. Bergson üzerine tezle doçent unvanı aldı, ancak üniversite kadrosuna atanmadı; bir süre sosyoloji kürsüsünde ahlâk dersleri verdi. Ek olarak Robert College'da tarih (1946-1961), İmam-Hatip Okulu'nda psikoloji, felsefe ve dinler tarihi (1955-1960) dersleri verdi. 20 Kasım 1974'te emekli oldu, 10 Temmuz 1975'te öldü ve Topkapı Kozlu Kabristanı'na defnedildi.
Düşüncesi
TDV'ye göre Topçu'nun düşünce evreninin merkezinde coğrafya olarak Anadolu, tarih ve kültür bakımından Selçuklu-Osmanlı birikimi yer alır; buradan İslâm'a ve özellikle tasavvufa geçilir. Meselelere ahlâk üzerinden yaklaşır. Doktora tezinde geliştirdiği "isyan ahlâkı", Blondel'in, kısmen Kant ve Bergson etkisi taşıyan hareket felsefesinden ilhamla deterministik, rasyonalist, sosyolojist ve pragmatist ahlâk anlayışlarına karşı kurulmuştur. Derginin adı da bu çizgiden gelir.
Düşüncesinin üç ana kavramı isyan, hareket ve iradedir. İsyan, Topçu'da anarşizm ya da bireycilik değildir; kişinin arzu, örf ve alışkanlık gibi sınırlayıcı durakların esaretinden sıyrılıp daha yüksek bir nizama, nihayetinde Allah'a yönelmesidir. İsyanı anarşizmden ayıran, merhamet nizamına bağlı olması ve itaatle sonuçlanmasıdır. Topçu bu temelde şahsiyetçi (personalist) bir tutum benimser. Bireyciliği de Durkheim ve Ziya Gökalp çizgisindeki cemiyetçiliği de insanın hürriyetini zayıflatan yaklaşımlar sayar. Pozitivizm, pragmatizm ve sosyolojizmi "hakikat düşmanı" üç felsefe olarak niteler.
Toplumsal görüşlerinde Demokrat Parti'nin ilk yıllarından itibaren "İslâm sosyalizmi" ya da "Anadolu sosyalizmi" diye anılan bir yön izledi. TDV'ye göre bu, bir ekonomik sistem tercihinden çok kul hakkı fikrine dayanan bir hak ve ahlâk meselesidir. Kapitalizmi de komünizmi eleştirdi; teknoloji ve sanayileşmeyi sömürü ve zorba medeniyetle ilişkilendirdi. Milliyetçiliği Anadolu odaklı ve İslâm merkezli yorumladı; Turancılığı ve ırkçılığı eleştirdi.
Etkisi ve mirası
Topçu, Hareket dergisi ve öğrencileri aracılığıyla bir fikir çevresi oluşturdu. Milliyetçiler Derneği, Türk Kültür Ocağı ve Aydınlar Ocağı gibi kuruluşların etkinliklerine katıldı; 1960 sonrasında Adalet Partisi'nin kuruluş çalışmalarında yer aldı, 1961'de senatör adayı gösterildi, kısa süre sonra bu çevreyle ilişkisini kesti. Ölümünden sonra Hareket (1976) ve Hece (2006) dergileri ona özel sayı ayırdı. Düşünceleri bugün farklı siyasî ve entelektüel çevrelerce okunur ve yorumlanır; "Anadolu sosyalizmi" gibi adlandırmalar çoğunlukla sonraki yorumculara aittir.
Başlıca eserleri
- İsyan Ahlâkı — Sorbonne tezi *Conformisme et révolte*'nin Türkçesi (1995).
- Türkiye'nin Maârif Dâvâsı — eğitim üzerine eser (1960).
- Ahlâk Nizamı (1961) ve Yarınki Türkiye (1961) — ahlâk ve toplum yazıları.
- Büyük Fetih (1962) — İstanbul'un fethi üzerine.
- Var Olmak (1965) ve İradenin Davası (1968) — hareket ve irade felsefesi.
- Mehmed Âkif (1970), Kültür ve Medeniyet (1970), Mevlâna ve Tasavvuf (1974).