Uluğ Bey

Semerkant rasathânesini kuran; Zîc-i Sultânî'de 1018 yıldızlık bir katalog hazırlatan sultan-astronom.

Hayatı ve hükümdarlığı

Uluğ Bey 22 Mart 1394'te Azerbaycan'daki Sultâniye şehrinde doğdu. Babası Timur'un küçük oğlu Şâhruh, annesi Gevherşâd'dır. "Uluğ Bey" adı, Timurlularda "emîr-i kebîr" unvanının Türkçe karşılığıdır. Saray eğitiminde önce geleneksel dinî ilimleri, sonra mantık, matematik ve astronomi okudu. Kur'an'ı yedi kıraat üzere okuyabilecek kadar kıraat ilmini bildiği, şiir de yazdığı kaydedilir. 1404'te Timur onu Muhammed Sultan'ın kızı Öge Begüm ile evlendirdi. Şâhruh 1409'da, on altı yaşındaki oğluna Semerkant merkezli Mâverâünnehir yönetimini verdi.

Uluğ Bey bu bölgeyi otuz sekiz yıl yönetti, ancak vaktinin çoğunu ilme ayırdığı için devlet işlerini babasına bağlı biçimde yürüttü; hutbe ve sikkelerde Şâhruh'un adı geçerdi. Şâhruh 1447'de ölünce taht kavgaları başladı. Uluğ Bey önce Herat'a girdi, ancak oğlu Abdüllatîf'le arası açıldı; Abdüllatîf babasına karşı ordu hazırladı ve Eylül-Ekim 1449'da onu Semerkant dışında yendi. Kendi kumandanı kale kapılarını kapatınca Uluğ Bey teslim oldu. Hacca gitmek için izin aldı, fakat Semerkant'tan bir iki günlük mesafede öldürüldü. Devletşah ölüm tarihini 25 Ekim 1449 (8 Ramazan 853) verir, mezar taşında ise 10 Ramazan yazılıdır; Vikipedi 27 Ekim tarihini kullanır. Gûr-ı Emîr'e defnedildi. Hükümdarlığı yaklaşık iki yıl sekiz ay sürdü. TDV'ye göre trajik sonunun nedenleri arasında oğlu Abdüllatîf'le yaşanan anlaşmazlıklar ve toplanan vergileri kumandanlara dağıtmak yerine medrese, kütüphane ve rasathâne gibi ilmî işlere harcaması vardır.

Semerkant'ın bilim merkezi oluşu

Uluğ Bey, Semerkant'ı bilginleri çevresinde toplayan bir merkeze dönüştürdü. Kadızâde-i Rûmî, Gıyâseddin Cemşîd el-Kâşî ve Ali Kuşçu bunların en bilinenleridir. Saray şairleri arasında İsmet-i Buhârî ve Çağatay şiirinin ilk önemli şairi sayılan Sekkâkî de vardı. Hükümdar 1417-1420 arasında biri Buhara'da, diğeri Semerkant'ta olmak üzere iki medrese yaptırdı. Kâşî'nin babasına yazdığı mektuba göre Semerkant Medresesi'nde matematik bilimlerine ayrı bir yer veriliyordu; Uluğ Bey bu derslere katılır, zaman zaman ders de verirdi. Medrese onun ölümünden sonra önemini yitirdi. Şâh-ı Zinde Mezarlığı'ndaki yapıları onartıp Gûr-ı Emîr'e taçkapı yaptırdığı da kaydedilir.

Semerkant Rasathânesi'nin kuruluşu için kaynaklarda 1420-1421 başlangıç, 1421 ile 1427 arasında farklı bitiş tarihleri verilir; TDV 1420'li yılların ilk yarısında tamamlandığını makul görür. Kûhek tepesi üzerinde, üç katlı silindir biçiminde, yaklaşık 30 metre yüksekliğinde bir yapıydı. En önemli bileşeni, yarıçapı yaklaşık 40 metre olan meridyen yayıydı. Kalıntıları 1908'de V. L. Vyatkin'in çalışmalarıyla ortaya çıkarıldı. Uluğ Bey çocukken Merâga Rasathânesi'nin kalıntılarını görmüştü; Merâga'dan sonra büyük bir rasathâneyi Semerkant'ta kurma fikri bu geleneğe bağlanır. Kadızâde-i Rûmî ve Kâşî inşa sırasında ölünce yerlerine Ali Kuşçu geçti.

Zîc-i Uluğ Bey

Rasathânede yapılan gözlemler, Zîc-i Uluğ Bey (Zîc-i Sultânî, Zîc-i Gürgânî, Zîc-i Hâkânî adlarıyla da anılır) adlı eserde toplandı. Zîcin dört kitabı vardır: takvim ve kronoloji, küresel astronomi ve trigonometri tabloları, gezegen ve yıldız hareketleri, astroloji. Katalog 1018 yıldızın ekliptik koordinatını içerir; 240 şehrin enlem ve boylamı da verilir. Yazılış tarihi kesin değildir; 1437-1440 arası kabul edilir. Sin 1° değerinin hesabında iki yöntem kullanıldı; biri Uluğ Bey'e, biri Kâşî'ye aittir. Yıllık presesyonu 51,4 saniye olarak hesapladı (gerçek değer 50,27 saniye).

Zîc, Osmanlı'da XV.-XVIII. yüzyıllar arasında resmen kullanıldı. Ali Kuşçu, Mîrim Çelebi ve Bircendî gibi astronomlar üzerine şerh yazdı. Arapça, Türkçe ve Latince tercümeleri yapıldı; John Greaves ve Thomas Hyde gibi Avrupalı bilginler XVII. yüzyılda bölümlerini yayımladı.

Başlıca eserleri

• Zîc-i Uluğ Bey — Semerkant gözlemlerine dayanan astronomi cetvelleri ve yıldız kataloğu.
• Sinüs ve tanjant tabloları — zîcin trigonometri bölümü.
• Târîh-i Ulus-i Erbaʿa — Uluğ Bey'e nispeti şüpheli, tamamı günümüze ulaşmamış tarih eseri.