Ahmed Midhat Efendi

Halka okuma sevdiren; 150 kadar basılmış eseriyle bilgiyi halka yaymanın Tanzimat dönemi öncüsü.

Hayatı

Ahmed Midhat Efendi, annesi 1829'da Rus işgali üzerine Kafkasya'dan ayrılmak zorunda kalmış, babası Anadolu'dan gelip İstanbul'a yerleşmiş bir esnaf ailesinin oğlu olarak Tophane'de doğdu. Babasının ölümü üzerine ağabeyinin memur olduğu Vidin'e gitti (1857); sıbyan mektebini Tophane'de bitirdi, Midhat Paşa'nın Niş valiliği sırasında rüşdiyeyi Niş'te tamamladı. Midhat Paşa Tuna valisi olunca Rusçuk'a geçti ve Vilâyet Mektûbî Kalemi'nde ilk memuriyetine başladı (1864). Kendi adını ona veren Midhat Paşa, Fransızca öğrenmesini teşvik etti ve onu Tuna gazetesine muharrir (1868), bir yıl sonra başmuharrir yaptı.

Midhat Paşa Bağdat'a vali olarak giderken onu da götürdü (1869). Ahmed Midhat orada ez-Zevrâ gazetesinin müdürlüğünü yaptı. Ressam Osman Hamdi Bey Batı kültürü, Muhammed Feyzî ez-Zühâvî din ve medrese kültürü, Şîrazlı Bakır Can Muattar ise Doğu ilimleri ve felsefe alanlarında ona etki etti. İlk kitapları olan Hâce-i Evvel serisi ile *Kıssadan Hisse*'yi burada yazdı.

Ağabeyinin ölümü üzerine 1871'de İstanbul'a döndü, Cerîde-i Askeriyye başmuharriri oldu. Tahtakale'deki evinde kurduğu matbaada ailesiyle birlikte kendi kitaplarını bastı; matbaayı sonra Sirkeci'ye, ardından Beyoğlu'na taşıdı. Dağarcık dergisindeki bir yazısı yüzünden Basîret gazetesi onu İslâm aleyhtarlığıyla suçladı; 1873'te Genç Osmanlılarla ilgisi olmadığı hâlde Rodos'a sürüldü. Üç yıllık sürgünde çocuklar için bir "Medrese-i Süleymâniyye" kurdu, ders kitaplarını ve ilk romanlarını yayımlamaya başladı. V. Murad'ın tahta çıkmasıyla affedildi ve 1878'de *Tercümân-ı Hakîkat*'i çıkarmaya başladı; gazete Türk basın tarihinin en uzun ömürlülerinden oldu. Takvîm-i Vekāyi' ve Matbaa-i Âmire müdürlüğü, Meclis-i Umûr-ı Sıhhiyye üyeliği yaptı; 1889'da Stockholm'deki Şarkiyatçılar Kongresi vesilesiyle iki buçuk aylık bir Avrupa gezisine çıktı. II. Meşrutiyet'ten sonra Darülfünun, Medresetü'l-vâizîn ve Dârülmuallimât'ta tarih, dinler tarihi, felsefe tarihi ve eğitim tarihi okuttu. 28 Aralık 1912'de fahrî hizmet ettiği Dârüşşafaka'da öldü; Fâtih Camii hazîresine gömüldü.

Düşüncesi

Ahmed Midhat, devletin sıkıntılarının çözümünü Genç Osmanlılar gibi rejim değişikliğinde görmedi; eğitim ve kültürün belli bir düzeye gelmediği toplumlarda rejim tartışmasının zararlı olacağına inanıyordu. Batı hayranlığı da çağdaşlarından farklı bir biçimde görünür: Doğu ve Batı medeniyetlerini karşılaştırıp, yüzeysel de olsa eleştiriden geçirerek bir sentez kurmaya çalıştı. Romanlarında bilgi verme alışkanlığı ve okurla konuşma tavrı, bu kaygıyla açıklanır. 1896'da *Tercümân-ı Hakîkat*'te "Dilde Sadeliği İltizam Edelim" başlıklı yazısıyla dilde sadeliği savundu. Romanlarında meddah, orta oyunu ve karagözün anlatım ve diyalog özelliklerinden de yararlandı.

Felsefede gençliğinde materyalist ve pozitivist bilgilere yakınken zamanla spiritüalist görüşlere ve İslâm ahlâkına bağlandı. Schopenhauer'in kötümserliğini ve Draper'in din ile bilimin çatıştığı görüşünü eleştirdi; Büchner'i savunan Bahâ Tevfik ve arkadaşlarına karşı çıktı. Mutlak hürriyetin yalnızca Allah'a ait olduğunu söyleyerek sınırsız hürriyet anlayışını eleştirdi.

Eserleri

TDV, basılmış eserlerinin sayısını yaklaşık 150 olarak verir; bu sayı kimi kaynaklarda 200 civarına çıkar. Altmışı aşan roman ve hikâyesinin çoğu, Doğu ahlâkına bağlı, Batı kültürünü benimsemiş olumlu tiplerle, millî âdetlerden kopuk olumsuz tipler arasındaki çatışmaya dayanır. Bunun yanında ders kitapları (Hâce-i Evvel, Medrese-i Süleymâniyye), ansiklopedik tarih ve coğrafya kitapları (Kâinat, Mufassal), Hıristiyanlığa karşı İslâm'ı savunan eserler, otobiyografisi Menfâ ve Avrupa gezisini anlatan Avrupa'da Bir Cevelân da yazdı.

Başlıca eserleri

• Letâif-i Rivâyât (1870-1893) — 25 kitaplık hikâye dizisi.
• Felâtun Bey ile Râkım Efendi (1875) — Batılılaşma üzerine roman.
• Paris'te Bir Türk (1876) — roman.
• Müşâhedât (1891) — roman.
• Jön Türk (1910) — son dönem romanı.
• Menfâ (1876) — gençlik ve sürgün yıllarını anlatan otobiyografi.
• Avrupa'da Bir Cevelân (1890) — gezi izlenimleri.