Cevdet Paşa

Mecelle Cemiyeti'nin başkanı; Târîh-i Cevdet'in yazarı, vak'anüvis ve Adliye nâzırı.

Hayatı

Cevdet Paşa, kendi ifadesine göre 26-27 Mart 1823'te (h. 1238) Lofça'da doğdu; bazı kaynaklar 1822 verir. Asıl adı Ahmed'dir; "Cevdet" mahlasını İstanbul'da öğrenciyken şair Süleyman Fehîm Efendi'den aldı (1843). Babası Lofça eşrafından Hacı İsmâil Ağa'dır. Küçük yaşta Lofça müftüsünden Arapça okudu; 1839 başlarında büyükbabası tarafından öğrenimini sürdürmek üzere İstanbul'a gönderildi. Orada dönemin tanınmış hocalarından ders aldı, hesap ve cebir öğrendi, Mesnevî okuyup mesnevîhanlık icâzeti kazandı. Arapça ve Farsçayı okuyup yazacak, Fransızca ve Bulgarcayı anlayacak düzeyde bildiğini söyler.

Devlet hizmetine Ocak 1844'te Premedi kadılığıyla başladı. 1848'de Mustafa Reşid Paşa'nın talimatını Bükreş'teki Keçecizâde Fuad Paşa'ya iletmekle görevlendirildi. 1850'de Meclis-i Maârif üyesi ve dârülmuallimîn müdürü oldu; Fuad Efendi'yle birlikte Bursa'da *Kavâid-i Osmâniyye*'yi ve Şirket-i Hayriyye nizamnâmesini hazırladı. 1851'de Encümen-i Dâniş üyeliğine seçildi. Ekim 1853'te 1774-1826 dönemini yazmakla görevlendirildi; Şubat 1855'te vak'anüvis oldu ve bu görevi 1865'e kadar sürdürdü. 1856'da Galata kadısı oldu. İşkodra'da çıkan isyanı bastırmakla görevlendirildi, 1863-64'te Bosna'yı ıslah etti, 1864'te Derviş Paşa ile Fırka-i Islâhiyye'yi kurarak Çukurova ve Kozan dağlarında düzen kurdu. 1866'da kazaskerlik rütbesi vezirliğe çevrilip "efendi"likten "paşa"lığa geçirildi; bu durum onu gücendirmiştir. Halep valisi, Dîvân-ı Ahkâm-ı Adliyye başkanı ve Adliye nâzırı oldu. Sonraki yıllarda Yanya valisi, Maarif, Evkaf, Dahiliye ve Ticaret nâzırı olarak çalıştı; 1879'da on gün sadrazam vekilliği yaptı. Adliye nâzırlığına beş kez getirildi (sonuncusu 11 Haziran 1886). 26 Mayıs 1895'te Bebek'teki yalısında öldü ve Fâtih Camii hazîresine gömüldü.

Hukuk çalışmaları

Meclis-i Tanzîmat üyesi olarak (1857) bu dönemde hazırlanan kanun ve nizamnâmelerin kaleme alınmasında başlıca payı sahibiydi. Başkanı olduğu komisyon 1858 Arazi Kanunnâmesi'ni hazırladı; TDV bunu Tanzimat'ın iki özgün kanunundan biri sayar. 1868'de kurulan Dîvân-ı Ahkâm-ı Adliyye'nin nizamnâmesini kaleme aldı. Nizamnâme hâkimlerin azledilemeyeceği hükmünü getirdi ve sistemli temyiz usulü Osmanlı hukukuna bu yolla girdi. Mekteb-i Hukuk 1880'de onun Adliye nâzırlığı sırasında açıldı ve ilk dersi kendisi verdi.

Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Hanefî fıkhına dayanan ve İslâm devletlerinde hazırlanan ilk kanun olarak anılır. Cevdet Paşa, Fransız Medenî Kanunu'nun alınmasını isteyenlere, özellikle Sadrazam Âlî Paşa'ya karşı, ulusal bir kanun hazırlanması fikrini kabul ettirdi. Mecelle Cemiyeti'nin başkanıydı. Dördüncü kitaptan sonra cemiyetten uzaklaştırıldığında hazırlanan Kitâbü'l-Vedîa büyük eleştiri aldı; geri dönünce bu kitabı topladı ve yerine *Kitâbü'l-Emânât*'ı yazdı. Eser on altı kitaptan oluşur.

Tarihçiliği ve düşüncesi

Târîh-i Cevdet, 1774-1826 dönemini on iki ciltte anlatır. TDV'ye göre klasik vak'anüvis tarihlerinden farklı bir anlayış getirdi: olayları sebep-sonuç bağıyla verdi, kurumların bozulma nedenlerini inceledi ve eski tarihleri eleştirdi. Tarih felsefesinde İbn Haldûn'dan büyük ölçüde etkilendi; Tanpınar onu "İbn Haldûn'un son şâkirdi" olarak anar. Osmanlı Devleti'nin beş tavırdan geçtiğini kabul etmekle birlikte son tavrın değişebileceğini düşündü. Dilde sadeliğe önem verdi; Takvîmü'l-edvâr ile Türkçenin bilim dili olabileceğini göstermeye çalıştı.

Batı'nın pozitif bilimlerdeki ve yönetimdeki üstünlüğünü kabul ederken kanun ve kurumların olduğu gibi alınmasına karşı çıktı. Meşrutiyet yönetimine karşı Abdülhamid'in siyasetini destekledi ve Midhat Paşa'nın Yıldız Mahkemesi'ndeki yargılanmasında rol oynadı.

Başlıca eserleri

• Târîh-i Cevdet — 1774-1826 arasını anlatan on iki ciltlik tarih.
• Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye — on altı kitaplık medenî hukuk derlemesi (cemiyet başkanı).
• Tezâkir-i Cevdet — vak'anüvislik döneminde yazdığı siyasî olay ve hatıralar.
• Kavâid-i Osmâniyye — dil bilgisi.
• Mi'yâr-ı Sedâd ve Âdâb-ı Sedâd — okul kitapları.
• Kısas-ı Enbiyâ — peygamber kıssaları.