Selânikî Mustafa Efendi

Târîh-i Selânikî ile çağının doğrudan tanıklığını kayda geçiren Osmanlı vakanüvis-tarihçisi.

Kimliği ve görevleri

Selânikî Mustafa Efendi'nin hayatı, biyografik kaynaklarda yetersiz biçimde yer alır. Eserinde babasının Selânik'te öldüğünü yazar ve kendisini "Selâniklü" nisbesiyle anar; bu, Selânik'te doğduğunu düşündürür. Kanûnî'nin ölümüne dair verdiği bilgilerden hâfız olduğu, üstlendiği maliye kâtipliği görevlerinden de Maliye Kalemi'nde yetiştiği anlaşılır.

1566 Sigetvar seferine katıldı; Sokullu Mehmed Paşa ve onun sır kâtibi Feridun Ahmed Bey'in yanında çeşitli işler gördü. Belirttiği ilk devlet görevi Haremeyn mukātaacılığıdır; Nisan 1580'de bu görevden ayrıldı, sonra yaklaşık dört yıl Boyalı Mehmed Paşa'nın devâtdârlığını yaptı. Kasım 1587'de silâhdarlar kâtibi oldu ve Gence seferine katılması emredildi; sefer sonlarında sipahiler kâtipliğine nakledilip 6 Eylül 1589'da görevden alındı. Görevsiz kaldığı sırada Koca Sinan Paşa ona, Haydar Mirza başkanlığındaki İran heyetinin mihmandarlığını verdi.

Sadrazam Ferhad Paşa, 4 Ağustos 1591'de rûznâme tutma işini ona verdi; ekimde Anadolu muhasebeciliği de eklendi. Ferhad Paşa'nın azlinden sonra Nisan 1592'de muhasebecilikten alındı. Siyavuş Paşa'ya sunduğu arzla dergâh-ı âlî müteferrikalığı kazandı; Safevî işgali yüzünden Osmanlılara sığınan Gîlân hâkimi Ahmed Han'a mihmandarlık etti. Mayıs 1595'te Damad İbrâhim Paşa onu rûznâme-i hümâyun işine ve evkaf muhasebeciliğine atadı. Mayıs 1598'de bu görevden ayrılınca vakıfların yönetimi ve yolsuzluklar hakkında bilgi sahibi oldu ve eserinde bunları sert biçimde eleştirdi. Sonra ikinci kez Anadolu muhasebeciliğine getirildi. Ölüm tarihi bilinmez; son yıllarını Yenişehir'de (Larissa) geçirip orada öldüğü bildirilir.

Târîh-i Selânikî

Eser Kanûnî'nin saltanatının sonlarından III. Mehmed'in saltanatının ortalarına kadar olan dönemi (1563-1600) kapsar. Tamamen yazarın gözlemine dayandığı için hatırat niteliği taşır ve klasik anlamda bir vekāyi'nâme sayılmaz. Olaylar saray merkezlidir; eyalet ve serhadlerden gelen haberler, arz ve şikâyetler de eklenmiştir. III. Murad'ın son yıllarından itibaren atamalar ve azller düzenli kaydedilmiştir. Bir görevlinin atanması, yola çıkması ve göreve başlaması gibi aşamaların ayrı yerlerde verilmesi, özellikle III. Mehmed bölümünün günlük tarzında yazıldığını gösterir.

"Havâdis-i Rûzgâr", "Şikâyet ez-Ahvâl-i Rûzgâr" ve "Hasbihâl" gibi başlıklar altında kendi zamanını yorumlar; kurumlardaki bozulmaları, padişahı, devlet erkânını, ulemâyı ve askerî zümreleri örnekler vererek eleştirir. Kanûnî devrine yetiştiği için III. Murad dönemindeki değişim ve savaşlar onu çok etkilemiştir.

Başka bir tarihten yararlanmamış, ama yazılı ve sözlü kaynaklara başvurmuştur. Sokullu Mehmed Paşa, Feridun Ahmed Bey, Ferhad Paşa, Koca Sinan Paşa, Siyavuş Paşa, şair Bâkî ve Sun'ullah Efendi'yle konuştuğu bilinir. Yazılı kaynakları arasında eyaletlerden gelen arzlar, Dîvân-ı Hümâyun defterleri, maliye kayıtları ve fetihnâmeler vardır. Dili süssüz Türkçedir; ara sıra Farsça başlık ve şiir bulunur. TDV, değerini üsluptan çok gözleme dayanmasına ve bilgi zenginliğine bağlar. Verdiği tarihlerin çoğu çağdaşlarına göre daha sağlıklıdır, ama bazılarında hata vardır.

Neşri

Eser uzun süre ilgi çekmedi: Peçevî, Hasanbeyzâde, Kâtib Çelebi ve Naîmâ ondan söz etmez; Solakzâde ise bazı konuları kaynak göstermeden aktarmıştır. Yirmi beşten fazla nüshası vardır, on dokuzu İstanbul kütüphanelerindedir. İlk üçte biri (1563-1593) İstanbul'da 1281'de (1864-65) basıldı; son sekiz yıllık kısım *Târîh-i Naîmâ*'da bulunduğu için yayımlanmadı. Eleştirmeli metni Mehmet İpşirli hazırladı (İstanbul 1989; Ankara 1999).

Başlıca eserleri

• Târîh-i Selânikî — 1563-1600 arasını yazarın gözlemine dayanarak anlatan hatırat niteliğinde tarih.