Bâbür Şah
Zahîreddîn Muhammed Bâbür
Çağataycayı imparatorluk diline çıkaran; Bâbürnâme ile İslâm dünyasının en samîmî otobiyografisini bırakan kurucu sultan.
Hayatı
Zahîrüddîn Muhammed Bâbür, 14 Şubat 1483'te (6 Muharrem 888) Fergana'da doğdu. Babası Fergana hâkimi Ömer Şeyh Mirza Timur'un torunlarındandı; annesi Kutluğ Nigâr Hanım ise Çağatay hanı Yûnus Han'ın kızıydı. Böylece hem Timur'a hem Cengiz Han'a bağlanan bir soydan geliyordu. Babasının 1494'te bir kaza sonucu ölmesi üzerine on iki yaşında Fergana tahtına çıktı.
Siyasî hayatı üç evrede ele alınır: Fergana yılları (1494–1504), Kâbil yılları (1504–1526) ve Hindistan yılları (1526–1530). Semerkant'ı 1497 ve 1501'de iki kez ele geçirdi, ama Özbek baskısı karşısında elinde tutamadı; 1511–1512'deki üçüncü denemesi de kalıcı olmadı. 1504'te Kâbil'i alarak kendine yeni bir merkez kurdu. Nisan 1526'da Pânipat'ta Delhi sultanı İbrâhim Lodî'yi, Mart 1527'de Hanva'da Râcpût önderi Rânâ Sangâ'yı yendi ve kuzey Hindistan'da Bâbürlü Devleti'nin temelini attı.
26 Aralık 1530'da Agra'da hastalanarak öldü. Önce Agra'da toprağa verildi; vasiyeti üzerine naaşı daha sonra Kâbil'deki bahçesine taşındı. Ölümünde geride kalan çocukları arasında Hümâyun, Kâmrân, Askerî, Hindâl ve kızı Gülbeden Begüm vardı. Siyasî biyografisi hükümdar sayfasında ayrıca ele alınır.
Edebî kişiliği
Bâbür'ün yazı dili Çağatay Türkçesidir. Şiirinde Ali Şîr Nevâî'nin açık etkisi görülür; ancak Nevâî'nin süslü üslubuna karşılık daha yalın ve konuşma diline yakın bir anlatımı tercih ettiği belirtilir. Dîvânı kronolojik bir düzenle derlenmiştir ve gazellerin yanında çok sayıda rubâî içerir. Şiirin yanı sıra fıkıh, aruz ve tasavvuf ahlâkı gibi alanlarda manzum ve mensur eserler verdi. 1504'te Türkçenin ses yapısına uygun olduğunu düşündüğü, "Hatt-ı Bâbürî" adıyla bilinen bir yazı da tasarladı.
Asıl ününü ise Vekāyi' adıyla da anılan Bâbürnâme kazandırdı. Eser, Fergana tahtına çıkışından Hindistan'daki son yıllarına uzanan olayları yazarın kendi bakışıyla anlatır. Seferler ve taht mücadeleleri kadar ülkeler, şehirler, insanlar, bitki ve hayvanlar da ayrıntılı biçimde betimlenir. Bâbür yenilgilerini, kararsızlıklarını ve kişisel zaaflarını da gizlemeden yazar. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki maddede eser, yalnız Türk edebiyatı için değil, türünde yabancı okur için de müstesna bir hâtırat kitabı olarak nitelenir.
Etkisi ve mirası
Bâbürnâme, torunu Ekber Şah döneminde Abdürrahîm Hân-ı Hânân tarafından 1589'da Farsçaya çevrildi; Bâbürlü sarayında bu tercümeye dayanan resimli nüshalar hazırlandı. Avrupa'da XIX. yüzyıldan itibaren tanındı; Annette S. Beveridge'in 1922'de yayımlanan İngilizce çevirisi uzun süre temel başvuru metni oldu. Fuad Köprülü gibi Türk araştırmacılar ve Rus Türkologları da eser ve Dîvân üzerinde çalıştı.
Bâbür, Hindistan'a dört bölümlü bahçe (çarbağ) düzenini taşıyan hükümdar olarak da anılır. Edebiyat tarihinde ise Çağatay nesrinin en tanınmış örneklerinden birinin yazarı ve hükümdarlığı ile yazarlığı bir arada yürüten bir isim olarak yer alır.
Başlıca eserleri
- Bâbürnâme (Vekāyi') — Çağatay Türkçesiyle yazılmış, 1494'ten ölümüne yakın yıllara uzanan hâtırat.
- Dîvân — Çağatayca gazel ve rubâîlerden oluşan, kronolojik düzenli şiir derlemesi.
- Mübeyyen — Oğlu Kâmrân için yazdığı, Hanefî fıkhını anlatan yaklaşık 2000 beyitlik manzum eser (1522).
- Aruz Risâlesi — Aruz vezinlerini ve kalıplarını inceleyen, Nevâî'nin bu alandaki görüşlerini de eleştiren risale.
- Risâle-i Vâlidiyye Tercümesi — Ubeydullah Ahrâr'ın tasavvufî ahlâk risalesinin 1528'de tamamlanan manzum çevirisi.
- Hatt-ı Bâbürî — 1504'te tasarladığı, Türkçenin ihtiyaçlarına göre düzenlenmiş yazı sistemi.