Babür Şah
Padişah
Babürlü İmparatorluğu'nun kurucusu; Timur'un torunlarındandır. "Babürnâme" adlı hâtıratıyla da ünlüdür.
Hayatı ve yetişmesi
Zahîrüddîn Muhammed Bâbür, 14 Şubat 1483'te Fergana'da doğdu. Babası Timur'un torunlarından Fergana hâkimi Ömer Şeyh, annesi Cengiz'in torunlarından Yûnus Han'ın kızı Kutluğ Nigâr Hanım'dır. Babası bir kaza sonucu ölünce 9 Haziran 1494'te henüz on iki yaşında Fergana hükümdarı oldu (TDV İslâm Ansiklopedisi hicrî takvimle sayar; yaşı bazı kaynaklar on bir olarak verir). Yıllar boyunca akrabalarıyla ve kendisini tanımayan komutanlarla uğraştı.
Semerkant'tan Kâbil'e
Asıl hedefi Endican'da kalmak değil, atalarının tahtı Semerkant'ı almaktı. Şehre 1497 ve 1501'de kısa süreler hâkim oldu. Kuzeyde güçlenen Özbek hükümdarı Muhammed Şeybânî Han en tehlikeli rakibiydi; Bâbür, Ser-i Pül'de ona yenilince Taşkent'e dayısının yanına sığındı. Az sayıda Türk ve Moğol'la Hindukuş'u aşıp Kâbil'e indi ve şehri kan dökmeden aldı (1504). Şah İsmâil, Şeybânî Han'ı yenip öldürünce (1510) Bâbür Safevîler'in desteğiyle Semerkant ve Buhara'yı aldı (1511). Bu yardımın bedeli olarak Sünnî olduğu hâlde hutbede ve paralarda Şah İsmâil'in adını okuttu. Safevî kuvvetleri geri çekilince Özbekler üstün geldi; Mayıs 1512'de Mâverâünnehir kaybedildi. 1514'te Şah İsmâil Çaldıran'da Yavuz Sultan Selim'e yenilince Özbekler daha da güçlendi. Bâbür Semerkant'ta tutunamayacağını anladı ve yeni devleti Afganistan'da, Kâbil merkezli kurmaya yöneldi.
Hindistan
1518'de Hayber Geçidi'ni aşıp Sind bölgesine indi. 1519'da Sind nehrini sallarla geçerek Pencap'ı yağmaladı. Timur'un 1398-99'daki Hindistan seferini dayanak alarak bu topraklarda atasından miras hak iddia ediyordu. Kandehar'ın alınması Hindistan-Afganistan-İran yolunu denetim altına aldı. Mayıs 1522'de Lahor'dan gelen Devlet Han Lûdî ve Âlem Han'la görüştü; bu meliklerin Lûdî hükümdarına karşı yardım talebi kabul edildi. İki yıl içinde Pencap'a üç kez girdi. Bu sırada doğan oğluna Hindâl adını vermesi, Hindistan'ı ne kadar istediğinin göstergesi sayılır.
Kesin sefere 1525'te çıktı. Nisan 1526'da Pânîpet ovasında İbrâhîm-i Lûdî ile karşılaştı. TDV'ye göre Lûdî ordusunda yaklaşık 1000 fil vardı, Bâbür'ün ordusu 12.000 kadardı; Osmanlı savaş düzenini ve ateşli silahları kullanan Bâbür kazandı, İbrâhîm öldü. Delhi ve Agra kısa sürede alındı, Bâbürlü hânedanı kuruldu. Mart 1527'de Hânüvâ'da Çitor Racası Rânâ Sangâ'yı arabalara yerleştirilmiş toplarla yendi; bundan sonra paralarda "gazi" unvanı görülür. 1528'de Çanderi'de Medini Rao'yu, Lucknow yöresinde Lûdîler'e sadık güçleri yendi. 1529'da Bihâr seferiyle Mahmud Şah'ı bozguna uğrattı.
Ölümü ve mirası
1530'da hastalanınca emirleri toplayıp oğlu Hümâyun'u hükümdar ilân etti. Üç gün sonra, 26 Aralık 1530'da Agra'da öldü. Naaşı önce Cemne kıyısındaki Nûr-Efşân bahçesine gömüldü, vasiyeti gereği altı ay sonra Kâbil'deki Bâğ-ı Bâbür'e taşındı. Şah Cihan 1646'da orada bir türbe yaptırdı. Bâbür'ün on sekiz çocuğu olmuş, ölümünde dört oğlu ve üç kızı yaşıyordu.
TDV onu ileri görüşlü, soğukkanlı bir komutan, merhametli ama gerektiğinde sert bir yönetici olarak anlatır. Hattat olan Bâbür "hatt-ı Bâbürî" adlı bir yazı biçimi geliştirdi, bazı besteler yaptı. Bâbürnâme (Vekāyi' adıyla da anılır) Çağatay Türkçesiyle yazılmış hâtıratıdır. Eser, 1494 Fergana'dan 1529'a kadar uzanır; Fergana, Kâbil ve Hindistan olmak üzere üç coğrafî bölümde toplanır, bazı yıllar kayıptır. TDV'nin Bâbürnâme maddesi onu Çağatay nesrinin zirvesi olarak değerlendirir. Eser 1590'da Abdürrahim Han tarafından Farsçaya çevrildi ve Ekber döneminden itibaren minyatürlerle resmedildi.
Kronoloji
- 1483 — Fergana'da doğum
- 1494 — Fergana'da tahta çıkış
- 1504 — Kâbil'in alınması
- 1511 — Semerkant ve Buhara'nın alınması (1512'de kaybı)
- 1526 — Pânîpet Muharebesi
- 1527 — Hânüvâ'da Rânâ Sangâ'nın yenilgisi
- 1530 — Agra'da ölüm