Hümayun
Padişah
Babür'ün oğlu; tahtını kaybedip İran'da sürgüne gitti, geri kazandı.
Hayatı ve tahta çıkışı
Hümâyun 6 Mart 1508'de Kâbil'de doğdu. Babası Babür Şah, annesi Mâhim Begüm'dür. Dinî ilimlerin yanında matematik, astronomi ve askerlik eğitimi aldı; kitaba ve yıldızlara olan ilgisi ömrü boyunca sürdü. Babasının yanında 1526 Pânîpat Savaşı'na katıldı; Babür hâkimiyetini Hindistan'da kuran bu zaferde payı oldu.
1530'da babasının ölümü üzerine, henüz yirmi iki yaşındayken tahta çıktı. Babür'ün mirası sağlam bir devlet teşkilâtından çok yeni fethedilmiş topraklardan oluşuyordu. Hümâyun'un ülkeyi kardeşleri Kâmrân, Askerî ve Hindâl arasında paylaştırması, ilerleyen yıllarda kardeşlerin kendisine karşı ayaklanmasına zemin hazırladı.
Saltanatı ve sürgün
İlk yıllarda Gücerat Sultanı Bahâdır Şah'a karşı başarılı bir sefer yaptı; 1535'te Mandu ve Çampaner kaleleri alındı. Ancak doğuda yükselen Afgan önderi Şîr Şah Sûrî, kısa sürede asıl tehdit hâline geldi. 1539'da Çausa'da Şîr Şah'ın ani bir gece baskınıyla ağır bir yenilgiye uğrayan Hümâyun, rivayete göre Ganj Nehri'ni şişirilmiş bir tulumla yüzerek geçip kurtuldu. 1540'ta Kannevc (Kannauj) yakınındaki ikinci yenilgi Hindistan'daki hâkimiyetine son verdi.
Bundan sonraki yıllar bir kaçış ve arayış dönemidir. Hümâyun Thar Çölü üzerinden Sind'e çekildi; oğlu Ekber 15 Ekim 1542'de Umerkot'ta bu zor şartlar içinde doğdu. Kardeşlerinden yardım göremeyince Safevî hükümdarı Şah Tahmasb'a sığındı (1544). İran'da kaldığı süre ve buradan aldığı askerî destek, dönüşünün temelini oluşturdu.
Safevî yardımıyla önce Kandehar'ı, ardından Kâbil'i ele geçirdi (1545-1547). Kâbil uzun süre kardeşi Kâmrân ile el değiştirdi; Kâmrân sonunda 1553'te yakalanarak kör edildi. Şîr Şah'ın ölümünden sonra Sûrî ailesinde başlayan taht kavgası, Hümâyun'a beklediği fırsatı verdi. 1555'te Lahor'u aldı, 22 Haziran 1555'te Sirhind'de Sikender Şah Sûrî'yi yendi ve Temmuz 1555'te Delhi'ye girdi. Böylece on beş yıllık aradan sonra Babür hâkimiyeti yeniden kuruldu.
Ölümü ve kültürel etkisi
Hümâyun yeniden tahta oturduktan yalnızca birkaç ay sonra, Delhi'de kütüphane olarak kullandığı Şîr Mandal yapısının merdivenlerinden düştü ve aldığı yaralar sonucu Ocak 1556'da öldü. Ölüm tarihi kaynaklarda 27 ya da 28 Ocak olarak verilir. Yerine on üç yaşındaki oğlu Ekber Şah geçti.
İran'daki sürgün yıllarının kalıcı bir kültürel sonucu oldu. Safevî sarayıyla kurulan temas, İranlı sanatçıların Babür sarayına gelmesinin yolunu açtı ve bu etki sonraki Babür sanatının biçimlenmesinde belirleyici kabul edilir. Delhi'deki türbesi, eşi Bega Begüm tarafından yaptırıldı. Bahçe içinde yükselen bu türbe, Hindistan'daki bahçe-türbe tipinin erken ve etkili bir örneğidir; Tâc Mahal'e uzanan geleneğin başlangıcı olarak değerlendirilir.
Mirası
Hümâyun'un saltanatı askerî açıdan kayıplarla anılır; ancak Babür hânedanının Hindistan'daki varlığını sürdürmesi onun ısrarlı dönüşüne bağlıdır. Oğlu Ekber'in döneminde zirveye ulaşacak devletin yeniden kuruluşu, Hümâyun'un son yılında gerçekleşmiştir. Sürgün dönemi aynı zamanda Babür sarayının İran edebiyat ve sanat geleneğiyle bağını güçlendirmiş, sonraki kuşakların saray kültürünü etkilemiştir.
Kronoloji
- 1508 — Kâbil'de doğumu
- 1526 — Pânîpat Savaşı'na katılması
- 1530 — Tahta çıkışı
- 1539 — Çausa yenilgisi
- 1540 — Kannevc yenilgisi ve Hindistan'dan çekiliş
- 1544 — Şah Tahmasb'a sığınması
- 1555 — Sirhind zaferi ve Delhi'ye dönüş
- 1556 — Ölümü