Ekber Şah

Babürlülerin en büyük hükümdarı; tüm dinlere hoşgörü politikası uyguladı.

Hayatı ve tahta çıkışı

Celâleddin Muhammed Ekber, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 14 Ekim 1542'de Sind'deki Ömerkût Kalesi'nde doğdu (bazı kaynaklar 15 Ekim yazar). Babası Hümâyun, annesi İran asıllı Hamîde Bânû'dur. Hümâyun'un Şîr Şah karşısında yenilip İran'a sığındığı yıllara denk geldiği için çocukluğunu babasından uzakta geçirdi. Yetişmesinde Hümâyun'un komutanı ve ataliği Bayram Han'ın payı büyüktür. Okuma yazmaya ilgi duymadı; güzel sanatlara, savaşçılığa ve liderliğe meraklıydı, âlim ve mutasavvıfların sohbetlerinde dikkat çekti. 1555'te Sirhind'de İskender Sûrî'ye karşı babasının gönderdiği orduyu yönetti, ardından Pencap valisi oldu.

Hümâyun öldüğünde Ekber on dört yaşındaydı. Ölüm bir süre gizlendi ve Ekber yirmi gün sonra Delhi'ye gelip 15 Şubat 1556'da tahta çıktı. Elindeki topraklar Kâbil, Pencap, Delhi ve Agra ile sınırlıydı. İskender Sûrî, Afgan reisleri ve Hindu komutan Hemû tehdit oluşturuyordu. Hemû Delhi'yi aldı, ama 5 Kasım 1556'daki Pânîpet Savaşı'nda Bayram Han'ın ordusuna yenildi. Ekber 1560'ta Bayram Han'ı görevden alıp hacca gönderdi; Han yolda Gucerât'ta Afganlar tarafından öldürüldü. 1562'de Câypûr Racası Bhar Mel kızını Ekber'e vererek itaat bildirdi; bu evlilik Racpût etkisini saraya soktu ve gayrimüslimlerin devlet görevlerinde yer almasının yolunu açtı. Ekber ancak 1564'ten sonra otoriteyi kendi elinde toplayabildi.

Genişleme ve yönetim

Hükümdarlığının ilk yıllarından itibaren doğu ve güneydoğuya genişledi. TDV, Mâlvâ, Gondvana, Çitor, Kālincâr, Gucerât, Bihâr, Bengal, Keşmir, Sind, Orissa'nın bir kısmı, Belûcistan, Mekrân ve Kandehar'ı sayar. 1595-1601 arasında Ahmednagar dahil komşu devletlere boyun eğdirdi; TDV, onu Hindistan'ı tek merkezî idare altında toplayan ilk hükümdar olarak sunar.

İdarede vergi, teşkilât ve ordu alanlarında yenilik yaptı. Askerî terfi ve atamaları kendi sorumluluğuna aldı, askerle sivil arasındaki ayrımı kaldırıp sivillere de mansabdâr rütbesi verdi; rütbeler maiyetteki süvari sayısıyla orantılıydı. Toprakları "sûbe" denen eyaletlere böldü. Sûbedarın yanında yıllık hâsılatı denetleyen sivil bir yönetici atadı, suistimali önlemek için gizli bir haber alma teşkilâtı kurdu. 1583'te adlî cezalar, arazi tahsisleri, ordu ve fiyatların düzenlenmesi gibi işleri üstlenen çeşitli daireler kuruldu. Damga usulünü sağlamlaştırıp askerlerin bakmakla yükümlü olduğu at sayısını gerçek rakamlarla belirledi. İngilizce Vikipedi cizyenin 1564'te kaldırıldığını da yazar.

Din ve kültür

Ekber 1575'te Fetihpûr Sikri'de ibadethâne adı verilen büyük bir divanhâne yaptırıp Müslüman, Mecûsî, Hindu, Budist ve Hıristiyan bilginleri dinî konularda münazaraya topladı. Hocası Mîr Abdüllatif'in "sulh-ı küll" fikri ve Şeyh Mübârek ile oğulları Feyzî ve Ebü'l-Fazl'ın etkisi bu çizgide görülür. 1579'da Fetihpûr Sikri Ulucamii'nde Feyzî'nin yazdığı manzum bir hutbe okudu; Müslümanların tepkisi üzerine Şeyh Mübârek, onu dinî ve dünyevî konularda otorite sayan bir belge (mahzar) düzenledi. 1582'de Dîn-i İlâhî'yi kurduğunu açıkladı. TDV bunu İslâm, Hıristiyanlık, Zerdüştlük, Hinduizm ve Budizm ilkelerini birleştiren, hükümdarın şahsında merkezleşen bir öğreti olarak tanımlar; taraftarı yirmiyi geçmedi, Ebü'l-Fazl'ın öldürülmesinden (1602) sonra zayıfladı, Ekber'in ölümüyle bitti. Dîn-i İlâhî'nin, kocası ölen kadınların diri diri yakılmasını ve çocuk yaşta evliliği yasakladığı da TDV'de geçer.

Sarayında Mîr Fethullah Şîrâzî, Şeyh Feyzî ve Ebü'l-Fazl gibi âlimler çalıştı; Mîr Seyyid Ali ve Hâce Abdüssamed minyatür ekolünün önde gelen adlarıdır. Bu dönemde Dâstân-ı Emîr Hamza, Ekbernâme, Âyîn-i Ekberî, Mahabharata ve Ramayana gibi eserler telif ya da tercüme edildi. Agra, Lahor, Ecmîr ve özellikle on iki yıl başkent olan Fetihpûr Sikri imar edildi.

Ölümü

Ekber 3 Ekim 1605'te dizanteriye yakalandı. Dili tutulmadan önce oğlu Selim'i (Cihangir) veliaht tayin etti, 16 Ekim'de öldü. Agra yakınında seçtiği bahçeye gömüldü; beş katlı türbeyi Cihangir dokuz yılda yaptırdı. Vikipedi ölüm tarihini 27 Ekim olarak verir.

Kronoloji

• 1542 — Ömerkût'ta doğum
• 1556 — Tahta çıkış, ikinci Pânîpet Savaşı
• 1560 — Bayram Han'ın görevden alınması
• 1575 — İbadethâne
• 1582 — Dîn-i İlâhî'nin ilânı
• 1595-1601 — Ahmednagar ve Dekken seferleri
• 1605 — Ölüm