Şah Cihan
Padişah
Tac Mahal'i sevdiği eşi Mümtaz Mahal için inşa ettiren padişah.
Hayatı ve tahta çıkışı
Şah Cihan'ın asıl adı Hurrem'dir; 5 Ocak 1592'de Lahor'da doğdu. Babası Babür hükümdarı Cihangir, annesi Râcpût asıllı Cagat Gosain'dir. Adını dedesi Ekber Şah'ın verdiği kaydedilir. 1612'de Ercümend Bânû Begüm ile evlendi; tarihe Mümtaz Mahal adıyla geçecek olan bu eşinden on dört çocuğu oldu.
Şehzadeliğinde başarılı bir komutan olarak öne çıktı. 1615 civarında Mevâr Râcpût devletini itaate aldı; 1617'de Dekken'deki seferlerinin ardından babası ona "dünyanın şahı" anlamına gelen Şah Cihan unvanını verdi. Cihangir'in son yıllarında saray içindeki güç dengeleri yüzünden babasıyla arası açıldı. Cihangir'in ölümünden sonra kardeşi Şehriyâr'ı saf dışı bırakarak 19 Şubat 1628'de tahta çıktı.
Saltanatı
Saltanatının başında, 1630-1632 yıllarında yaklaşık iki milyon kişinin ölümüne yol açtığı tahmin edilen ağır bir kıtlık yaşandı. Aynı yıllarda yüzünü güneye çeviren Şah Cihan, 1636'da Ahmednagar'ı ilhak etti; Golkonda ve Bîcâpûr sultanlıkları da Babür üstünlüğünü kabul etmek zorunda kaldı. TDV İslâm Ansiklopedisi, imparatorluğun onun döneminde yaklaşık 3 milyon kilometrekarelik bir alana ulaştığını belirtir.
Orta Asya'daki ata topraklarına yönelik emeller de bu dönemde canlandı. 1646'da Belh ve Bedahşan alındıysa da bölge tutulamadı ve 1647'de geri çekilindi. Batıda ise Kandehar 1649'da Safevî hükümdarı II. Abbas'a kaptırıldı ve sonraki geri alma girişimleri sonuç vermedi. Şah Cihan Safevîlere karşı Sünnî devletlerle yakınlaşma siyaseti izledi ve Osmanlı sultanları IV. Murad ve IV. Mehmed ile elçiler teati etti.
Mimarî ve kültür
Mümtaz Mahal 7 Haziran 1631'de, Burhanpur'da doğum sırasında hayatını kaybetti. Onun için Agra'da yaptırılan Tâc Mahal, Şah Cihan döneminin en tanınmış eseridir; bahçe-türbe geleneğinin olgun bir örneği olarak kabul edilir. Hükümdar aynı zamanda Delhi'de kendi adını taşıyan yeni bir pâyitaht, Şâhcihânâbâd'ı kurdurdu. Kızıl Kale (Lâl Kal'a) ve iki yüksek minaresiyle dikkat çeken Delhi Cuma Camii (1644-1658) bu şehrin başlıca yapılarıdır. Lahor'daki Şâlimâr Bahçeleri de dönemin eserleri arasında sayılır.
Kaynaklar, onun dönemini Babür mimarîsinin ve saray kültürünün doruk noktası olarak değerlendirir.
Saltanatın sonu ve mirası
Eylül 1657'de Şah Cihan'ın ağır hastalanması ve büyük oğlu Dârâ Şükûh'u veliaht göstermesi, dört oğlu arasında taht savaşını başlattı. Savaşı kazanan Evrengzib, Temmuz 1658'den itibaren babasını Agra Kalesi'nde gözetim altında tuttu. Şah Cihan son yıllarını burada geçirdi ve 22 Ocak 1666'da öldü. Tâc Mahal'de Mümtaz Mahal'in yanına defnedildi.
TDV İslâm Ansiklopedisi onu cesur, yetenekli ve ileri görüşlü bir komutan olarak niteler ve saltanatını Babür Devleti'nin "altın çağı" sayar. Saltanatının sonundaki taht savaşı ise imparatorluğun yönünü Evrengzib'in uzun ve sefer ağırlıklı dönemine çevirdi.
Kronoloji
- 1592 — Lahor'da doğumu
- 1612 — Mümtaz Mahal ile evliliği
- 1617 — Şah Cihan unvanını alması
- 1628 — Tahta çıkışı
- 1631 — Mümtaz Mahal'in ölümü
- 1636 — Ahmednagar'ın ilhakı
- 1649 — Kandehar'ın Safevîlere geçmesi
- 1658 — Tahttan uzaklaştırılması; 1666'da ölümü