Evrengzib (Aurangzeb)
Padişah
Babürlü'nün sınırlarını en geniş hâline ulaştırdı; sonrasında devlet zayıfladı.
Hayatı ve tahta çıkışı
Evrengzib (Batı'da Aurangzeb), 3 Kasım 1618'de (15 Zilkade 1027) Mâlvâ bölgesinde doğdu. Şah Cihan ile Mümtaz Mahal'in üçüncü oğludur. Gençliğinde dönemin tanınmış âlimlerinden ders aldı; dinî ilimlere ilgisi ömrü boyunca sürdü.
Siyasî hayatına 1635'te Bundelâ racası Cuchâr Singh'e karşı yürütülen seferle başladı. Ardından sırasıyla Dekken (1636-1644), Gücerat (1644-1646), Belh (1646-1647) ve Multan (1648) valiliklerinde bulundu; 1652'de ikinci kez Dekken valiliğine getirildi. Bu yıllar ona hem askerî tecrübe hem de güneydeki sultanlıklarla ilişkilerde derin bir bilgi kazandırdı.
Şah Cihan'ın Eylül 1657'de ağır hastalanması, dört oğlu arasında taht savaşını başlattı. Evrengzib, kardeşi Murad Bahş ile birlikte hareket etti. Nisan 1658'de Dharmat'ta Dârâ Şükûh'un komutanı Caswant Singh'i, 29 Mayıs 1658'de Samugarh'da bizzat Dârâ'yı yendi. Agra Kalesi'ni ele geçirerek babasını burada gözetim altına aldı, ardından Murad'ı da hapsettirdi; Murad 1661'de idam edildi. Evrengzib 31 Temmuz 1658'de Delhi'de tahta çıktı ve "Âlemgîr" lakabını aldı. Dârâ'yı Mart 1659'da Ecmîr yakınlarında yeniden yendikten sonra 5 Haziran 1659'da ikinci bir cülûs töreni yapıldı. Yakalanan Dârâ idam edildi, Şücâ ise Arakan'a kaçarak orada öldü.
Saltanatı
Saltanatının ilk yarısında kuzeydoğuda Asam ve Kuçbihâr üzerine seferler yapıldı (1661-1663). Asıl ağırlık ise güneydeydi. Evrengzib 1681-1682 civarında sarayıyla birlikte Dekken'e geçti ve hayatının geri kalanını büyük ölçüde orduyla birlikte orada geçirdi. Uzun kuşatmaların ardından Bîcâpûr 1686'da, Golkonda 1687'de ilhak edildi; sınırlar Tanjore ve Trichinopoli'ye kadar uzandı. Bu fetihlerle Babür hâkimiyeti, Hindistan yarımadasının neredeyse tamamını kapsayan en geniş hâline ulaştı.
Dekken'deki en çetin rakip Marâthâlardı. Şivâcî'nin başlattığı hareket onun ölümünden sonra da sürdü. Oğlu Sambhâjî 1689'da yakalanıp idam edildiyse de Marâthâ direnişi dağılmadı ve seferler yıllarca devam etti. Kuzeyde de huzursuzluk vardı: 1679'da başlayan Râthor (Râcpût) ayaklanması onun ölümüne dek sürdü. Sih geleneğinde dokuzuncu guru Tegh Bahâdur'un 1675'te Delhi'de onun emriyle idam edildiği kaydedilir.
Yönetim ve kültür
Evrengzib, devleti şer'î hükümlere göre yönetmeyi esas alan bir hükümdar olarak tanınır. Hanefî fıkhına dair büyük derleme el-Fetâva'l-Âlemgîriyye onun himayesinde hazırlandı. 1679'da gayrimüslimlerden alınan cizyeyi, yaklaşık bir asırlık aradan sonra yeniden yürürlüğe koydu; bu karar o dönemde de tepki gördü. TDV İslâm Ansiklopedisi, cizyenin tahsilatının zayıf kaldığını belirtir. Sarayda musiki ve resim himayesini daralttığı, şahsî hayatında sade ve disiplinli olduğu kaydedilir.
Dönemine ait başlıca yapılar arasında Lahor'daki Bâdşâhî Camii (1674) ve Evrengâbâd'da eşinin anısına yapılan Bîbî kâ Makbara (1678) sayılır. Osmanlı Devleti ile ilişkileri mesafeli kaldı; buna karşılık Mekke şerifleri ve Basra valileriyle temaslarını sürdürdü.
Mirası
Evrengzib 3 Mart 1707'de (28 Zilkade 1118), Ahmednagar yakınlarında öldü ve Evrengâbâd yakınındaki Huldâbâd'da sade bir türbeye defnedildi. Oğulları arasındaki taht kavgasını Muazzam kazanarak I. Bahâdır Şah adıyla tahta çıktı.
Değerlendirmeler ikili bir tablo çizer. Bir yanda imparatorluğun en geniş sınırlarına ve büyük bir ekonomik hacme ulaştığı bir dönem vardır. Öte yanda yarım asra yaklaşan saltanatın son yıllarında Marâthâ, Sih ve Râcpût ayaklanmaları, Dekken savaşlarının ağır masrafı ve köylü üzerindeki yük, merkezî otoriteyi aşındırdı. Babür Devleti'nin onun ölümünden sonraki on yıllarda hızla parçalanması, bu birikmiş sorunların sonucu olarak yorumlanır. Dinî siyasetine ilişkin yargılar ise tarihçiler arasında bugün de tartışmalıdır.
Kronoloji
- 1618 — Mâlvâ'da doğumu
- 1636 — Dekken valiliği
- 1658 — Samugarh zaferi ve Delhi'de cülûs
- 1659 — İkinci cülûs töreni
- 1679 — Cizyenin yeniden konması; Râthor ayaklanması
- 1686-1687 — Bîcâpûr ve Golkonda'nın ilhakı
- 1689 — Sambhâjî'nin yakalanması
- 1707 — Ölümü; Huldâbâd'a defni