Gülbeden Begüm

Bâbür'ün kızı; Hümâyûnnâme ile Türk-İslâm tarihinin ilk büyük kadın tarihçilerinden.

Hayatı

Gülbeden Begüm, Bâbürlü hânedanının kurucusu Bâbür Şah'ın kızıdır. Annesi Dildâr Begüm'dür. Doğum yeri ve yılı kaynaklara göre değişir: TDV İslâm Ansiklopedisi 1523'te, Horasan (Kâbil olabilir) diye, İngilizce Vikipedi ise 20 Kasım 1522'de Kâbil'de doğduğunu yazar. Babası 1525'te Hindistan seferine çıktığında Kâbil'de kaldı ve Hümâyun'un annesi, Bâbür'ün ilk eşi Mâhem Begüm tarafından büyütüldü. 1529'da Agra'ya, babasının yanına gitti; eğitimini orada da Mâhem Begüm'ün gözetiminde sürdürdü.

Hümâyun, 1540'ta Şîr Şah Sûr karşısında yenilince Gülbeden Begüm, hânedanın öteki kadınlarıyla birlikte Kâbil'e gitti; Hümâyun oraya 1545'te geldi. Bâbür'ün kız kardeşi Hanzâde Begüm'ün ikinci oğlu Hıdır Hâce Çağatay ile evlendi. Hıdır Hâce, Hümâyun'un son yıllarında ve Ekber Şah döneminde bazı eyaletlerde valilik yaptı. Çok çocuğu oldu, ama TDV bunların hiçbirinin önemli bir göreve yükselmediğini belirtir.

1574'te yeğeni Selîme Sultan Begüm ile hacca gitti ve Hicaz'da yaklaşık üç buçuk yıl kaldı. Dönüşte bindiği gemi Aden'de kazaya uğradı; yaklaşık bir yıl orada bekledikten sonra 1582'de Hindistan'a ulaşabildi. TDV, Aden'de iyi karşılanmadığı için Ekber Şah'ın durumu Osmanlı padişahı III. Murad'a bildirdiğini, padişahın da sorumluları cezalandırdığını yazar. Dönüşünde Ekber ondan kişisel hatıralarını yazmasını istedi. Gülbeden Begüm Agra'da öldü. TDV ölüm tarihini 6 Zilhicce 1011 (17 Mayıs 1603) olarak verirken İngilizce Vikipedi 7 Şubat 1603 der; yıl ortaktır, gün farklıdır.

Hümâyunnâme

Hümâyunnâme (Ahvâl-i Hümâyun Pâdişâh), Ebü'l-Fazl'ın *Ekbernâme*'sine kaynak olmak üzere yazılmıştır. Elde bulunan tek nüsha eksiktir ve 1553 olaylarıyla sona erer; yani anlatı Hümâyun'un 1556'daki ölümüne kadar gelmez. Başlıca yazmanın British Museum'da (bugünkü British Library) bulunduğu belirtilir.

TDV bu eseri Hümâyun devrinin genel tarihi olarak fazla değerli bulmaz; askerî ve siyasî olayları anlatmakta yetersizdir. Asıl önemi, Bâbür'ün son yıllarına, Hümâyun devrindeki hânedan üyelerine, saray içi olaylara ve harem hayatına dair bilgilerinde yatar. Dönemin sosyoekonomik tarihi için de değerli sayılır. Yazar şahit olduğu ya da duyduğu olayları kendi duygularıyla anlatır; erkek kardeşleri arasında en çok Hindal Mirza'yı ve Hümâyun'u sevdiğinden onlar aleyhine yazmaktan kaçınır, hatta onları mazur göstermeye çalışır. Bizzat gördüğü 1545 sonrası olayları ise canlı biçimde aktarır. İngilizce Vikipedi eserin sade bir Farsçayla yazıldığını, 1500'lerde bir Moğol-Timurlu kadının kaleme aldığı tek günümüze ulaşmış metin olduğunu belirtir. Metnin aslında Türkçe yazılıp sonradan çevrilmiş olabileceği şüphesi de dile getirilmiştir; bu kesinleşmiş bir bilgi değildir.

Gülbeden Begüm hat ve inşâda yetenekli, Türkçe ve Farsça nazma hâkim biriydi. Mehdî Şîrâzî'nin *Tezkiretü'l-havâtîn*'inde iki Farsça şiiri yer alır.

Neşirler ve etkisi

Eserin British Museum'daki tek nüshası A. S. Beveridge tarafından geniş bir girişle İngilizceye çevrilip yayımlandı (Londra, 1902). Farsça metin Leknev'de 1925'te Hümâyûnnâme-i Gülbeden Begüm adıyla çıktı. Abdürrab Yelgar ve Eymen Manyas, eseri Türkçeye Hümayunnâme adıyla çevirdi (Ankara, 1944). Bâbürlü sarayının kadınlar dünyasına içeriden bakan az sayıdaki kaynaktan biri olduğundan, Bâbür ve Hümâyun dönemi anlatılarının yanında okunur.

Başlıca eserleri

• Hümâyunnâme — Ekber Şah'ın isteğiyle yazılmış; Bâbür'ün son yıllarını ve Hümâyun dönemini saray hayatı ağırlıklı anlatan, 1553'te kesilen hâtırat-tarih.