Cenab Şahabeddin

Servet-i Fünûn kuşağının önde gelen şâirlerinden; hekim-şair kimliğinin son temsilcilerinden.

Hayatı

Cenab Şahabeddin, 2 Nisan 1871'de Manastır'da doğdu; Türkçe Vikipedi 21 Mart 1870 tarihini verir. 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı'nda şehit düşen Binbaşı Osman Şahabeddin Bey'in oğludur. Babasının ölümü üzerine altı yaşlarında ailesiyle İstanbul'a geldi. Gülhane Askerî Rüşdiyesi'nden mezun olduktan sonra Tıbbiye İdâdîsi'ne, ardından Askerî Tıbbiye'ye girdi ve 1889'da doktor yüzbaşı olarak mezun oldu. Derecesi iyi olduğu için 1890 başında cilt hastalıkları uzmanlığı için Paris'e gönderildi; orada yaklaşık dört yıl kaldı.

Dönüşünde bir süre Haydarpaşa Hastanesi'nde çalıştı. Takip edildiği korkusuyla İstanbul'dan uzak bir görev isteyerek Karantina Dairesi'ne geçti; Mersin ve Rodos'ta karantina doktorluğu yaptı. 1896'da sıhhiye müfettişi olarak Cidde'ye gönderildi, 1898'de İstanbul'a döndü, bir ara Suriye vilâyeti sıhhiye reisliği yaptı. İkinci Meşrutiyet'ten sonra Meclis-i Kebîr-i Sıhhî üyesi oldu. Birinci Dünya Savaşı başlarında isteğiyle emekliye ayrıldı; Dârülfünun'da önce Fransızca tercüme, sonra Batı edebiyatı dersi verdi, 1919'da Osmanlı edebiyat tarihi müderrisliğine getirildi. Millî Mücadele'yi küçümsediği ileri sürülerek öğrenciler tarafından protesto edildi ve Eylül 1922'de Dârülfünun'daki görevinden istifaya zorlandı. Bundan sonra inzivaya çekildi, edebiyat ve sanat yazılarını sürdürdü. 13 Şubat 1934'te beyin kanamasıyla öldü ve Bakırköy Mezarlığı'na gömüldü.

Şiiri

Çocukluğunda Mustafa Âsım Efendi, Muallim Nâci ve komşusu Şeyh Vasfî gibi divan geleneğini sürdüren şairlerin etkisinde kaldı. İlk şiiri 14 yaşında Saadet gazetesinde yayımlanan bir gazeldir (1885). Henüz tıbbiye öğrencisiyken Abdülhak Hâmid ve Recâizâde Mahmud Ekrem tarzındaki on sekiz şiirini Tâmât adıyla bastı (1886). Paris'te Parnasyen ve Sembolist şairleri okudu; özellikle Verlaine'den etkilendi. Charles Brevet'nin, şiirin sözcüklerle çizilmiş bir tablo olduğu görüşünü benimsedi. 1895 sonlarında *Hazîne-i Fünûn*'da yayımladığı "Benim Kalbim", çevresince Fransızca'dan çeviri sanıldı. "Şi'r-i Nânüvişte" adlı şiirini aynı yıl sone biçiminde yazarak bu biçimi Türk şiirine ilk uygulayanlardan oldu. Mekteb dergisinde bir yıl içinde kırk iki şiir yayımladı, ardından Servet-i Fünûn kadrosuna girdi.

Şiirinde tasvir ön plandadır: varlığı bir fotoğraf gibi görmek, renk ve biçimleri canlı tutmak. Yeni terkipler kurdu ("tûf-ı tesliyet", "nây-ı zümürrüd" gibi); bunlar yadırgandı, Ahmed Midhat Efendi onu ve çevresini "dekadan" diye suçladı. Cenab, zamanla sanat anlayışının da değişebileceğini söyleyerek yanıt verdi. Aruzu bırakmadı, hece veznini küçümsedi. "Elhân-ı Şitâ", "Yakazât-ı Leyliyye", "Temâşâ-yı Leyâl", "Temâşâ-yı Hazân" gibi şiirleri uzun süre okundu. Güzelliği şiirin tek amacı saydı; doğaya panteist bir duyguyla baktı.

Düzyazısı ve tartışmalar

Romanı ve hikâyesi yoktur, ama düzyazısıyla da Servet-i Fünûn'un önde gelen adlarındandır. Nesre de şiirdeki özeni gösterdi; bu yüzden üslubu ağır ve karmaşık bulundu. Yahya Kemal, onun nesrini renkli ama karmaşık bir halıya benzetir, *Evrâk-ı Eyyâm*'ı ise açıklık ve sağlam mantığıyla ayrı tutar. Meşrutiyet'ten sonra "yeni lisan" hareketine karşı Arapça ve Farsça ile zenginleşmiş Osmanlıcayı savundu. Millî Mücadele sırasında Ali Kemal'in gazetelerinde çıkan yazıları nedeniyle eleştirildi; Cumhuriyet sonrasında bu geçmişi ona hep hatırlatıldı. TDV, siyasî yazılarındaki kararsız tavrın edebiyattaki otoritesini zayıflattığını belirtir. Peyâm-ı Sabah'taki "Yarınki Efkâr-ı İslâmiyye" yazısı da Mustafa Sabri ve İskilipli Mehmed Âtıf'ın eleştirilerine yol açtı.

Başlıca eserleri

• Tâmât (1886) — ilk şiir kitabı.
• Elhân-ı Şitâ, Yakazât-ı Leyliyye, Temâşâ-yı Hazân — Servet-i Fünûn dönemi şiirleri.
• Hac Yolunda — 1896 Cidde yolculuğunu anlatan on yedi mektup.
• Evrâk-ı Eyyâm (1915) — makaleler.
• Avrupa Mektupları — Tasvîr-i Efkâr için yaptığı Avrupa gezilerinin izlenimleri.
• Nesr-i Harb, Nesr-i Sulh ve Tiryâki Sözleri (1918) — makale ve vecize derlemesi.
• Kör Ebe — tek perdelik oyun.