Feza Gürsey
Parçacık fiziğine SU(6) simetrisi katkısı veren; Yale'de bir kuşak fizikçi yetiştiren Türk bilimadamı.
Hayatı
Feza Gürsey, 7 Nisan 1921'de İstanbul'da doğdu. Babası Reşit Süreyya Gürsey tıp doktoru ve fizikçi, annesi Remziye Hisar Sorbonne'da kimya doktorası yapmış, Türkiye'nin ilk kadın kimyacılarından biridir. İlkokula Paris'te başladı, Galatasaray Lisesi'ni 1940'ta birincilikle bitirdi. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Fizik-Matematik bölümünden 1944'te mezun oldu (Vikipedi bu mezuniyeti de birincilikle belirtir). Millî Eğitim Bakanlığı bursuyla Londra'daki Imperial College'a gitti; 1945-1950 arasında H. Jones'un danışmanlığında doktorasını yaptı. İngilizce Wikipedia, tezinin kuaterniyonların kuantum alan kuramına uygulanması üzerine olduğunu yazar. Ardından Cambridge'de bir yıl doktora sonrası çalıştı.
İstanbul Üniversitesi'nde asistanlık yaptı; 1952'de fizikçi Suha Pamir'le evlendi, 1953'te doçent oldu. 1957-1961 arasında Brookhaven Ulusal Laboratuvarı, Princeton İleri Araştırmalar Enstitüsü ve Columbia Üniversitesi'nde çalıştı. Türkiye'ye dönünce ODTÜ'de profesör oldu ve Teorik Fizik Bölümü'nün kurulmasında yer aldı. Türkçe Vikipedi, bu görevin Erdal İnönü'nün ısrarıyla kabul edildiğini yazar. 1965'ten itibaren Yale Üniversitesi ile ODTÜ arasında dönüşümlü çalıştı; 1974'te Yale'deki kadrosu kalıcı oldu ve ODTÜ'den ayrıldı. Yale'deki görevi kaynaklarda 1965-1992 ya da 1965-1991 olarak farklı özetlenir. Vikipedi'ye göre 1991'de emekli olunca Boğaziçi Üniversitesi'nde bir odaya yerleşti. 13 Nisan 1992'de New Haven'de öldü; Türkçe Vikipedi mezarının Anadoluhisarı'nda aile mezarlığında olduğunu yazar.
Bilimsel çalışmaları
Gürsey grup kuramı ve simetri yöntemleriyle parçacık fiziği üzerinde çalıştı. Wikipedia en çok bilinen katkıları kiral modeller ve kuark modelindeki SU(6) simetrisi olarak anar. 1950'lerin sonunda Pauli-Gürsey dönüşümü üzerine yaptığı çalışma Wolfgang Pauli'nin ilgisini çekti. 1960'larda doğrusal olmayan kiral Lagrangian'ı geliştirdi; SU(6), sekizli yolun SU(3) birimsel spininin kuarkların göreli olmayan spin özellikleriyle birleştiği bir şemadır. Bu simetrinin kökenini anlamaya yönelik çabalar kuarkların renk serbestlik derecesinin kavramsallaşmasına katkıda bulundu. 1970'lerin ortasında istisnai E(6) grubuna dayalı birleşik kuram önerdi. Kuaterniyon ve oktoniyonların fizikteki rolüne ömrü boyunca ilgi duydu; Chia-Hsiung Tze ile On the Role of Division, Jordan, and Related Algebras in Particle Physics (1996) kitabını yazdı. Edward Witten, Gürsey'in anma yazısında onun moda olmayan zor sorunları seçtiğini ve elde ettiği fikirlerin bazılarının bütün bir alana dönüştüğünü belirtir.
Ödülleri ve mirası
TÜBİTAK Bilim Ödülü'nü aldı; Türkçe Vikipedi metninde yıl 1968, ödül listesinde 1969 olarak geçer. 1977'de Sheldon Glashow'la birlikte J. Robert Oppenheimer Anma Ödülü'nü, aynı yıl R. Griffiths'le A. Cressey Morrison Ödülü'nü aldı. 1979'da Einstein Madalyası, 1981'de Collège de France Madalyası ve 1986'da Wigner Madalyası ona verildi. Yale'de ve ODTÜ'de çok sayıda doktora öğrencisi yetiştirdi; Vikipedi Itzhak Bars, Pierre Sikivie ve Metin Gürses'i öğrencileri arasında sayar. Ankara'da 1993'te Altınpark'ta açılan bilim merkezi ve Boğaziçi Üniversitesi ile TÜBİTAK'ın kurduğu Feza Gürsey Enstitüsü onun adını taşır.
Başlıca katkıları
- SU(6) simetrisi — spin ve birimsel spini birleştiren parçacık sınıflandırma şeması.
- Doğrusal olmayan kiral Lagrangian — kuantum renk dinamiğiyle ilgili sonuçlar doğuran model.
- Pauli-Gürsey dönüşümü — 1950'lerin sonundaki çalışma.
- E(6) birleşik kuram önerisi — istisnai ayar gruplarına dayalı model.
- Kuaterniyon çözümlemesi — ömrünün sonuna kadar sürdürdüğü araştırma konusu.