Molla Gürânî

Fâtih'in çocukluk hocası; sert mizâcıyla genç sultanı yetiştiren ve sonradan şeyhülislâm olan müfessir.

Hayatı

Şemseddin Ahmed bin İsmâil el-Gürânî, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 28 Ağustos 1406'da (13 Rebîülevvel 809) Şehrizor'da doğdu. Vikipedi doğum yılını 1410 (soru işaretiyle) verir. Öğrenimini Bağdat'ta Zeynüddin Abdurrahman el-Kazvînî'nin yanında kıraat, kelâm, tefsir ve fıkıhla sürdürdü; Hasankeyf'te Celâleddin el-Hulvânî'den Arap dili ve edebiyatı okudu. Dımaşk ve Kudüs'te dersler aldı. Kahire'de İbn Hacer el-Askalânî dahil çeşitli âlimlerden hadis ve fıkıh okudu. TDV, 1440'ta Kahire'de kısa süre hapsedildiğini de kaydeder. Daha sonra Molla Yegân ile birlikte Anadolu'ya geçti.

Fâtih ile ilişkisi

1443'te Manisa'da Şehzade Mehmed'in hocalığına getirildi. Vikipedi'de aktarılan rivayete göre derste şehzadeyi cezalandırdı ve genç Mehmed ona sonradan saygı duydu. Fâtih tahta çıkınca ona vezirlik teklif etti; Gürânî bunu kabul etmedi, 1451'de kazaskerliği kabul etti. İstanbul'un fethine katıldı ve Memlûk sultanına gönderilen fetih mektubunu kaleme aldı. TDV'de, sultana yakın bir kişinin talebini şeriata aykırı bularak reddetmesi üzerine 1455'te kadılık görevinden alındığı kaydedilir.

Vikipedi'deki bir anekdota göre padişah, onun gelişini kendileri için bayram olarak nitelemiş ve atıyla saray sahanlığına kadar girmesine izin vermiştir. Bu tür anlatılar genellikle sonraki dönem biyografilerine dayanır ve ihtiyatla okunmalıdır.

Şeyhülislâmlığı ve eserleri

Medrese hocalığı (Bursa'da Kaplıca ve Yıldırım medreseleri), kazaskerlik ve iki kez Bursa kadılığının ardından 1480'de (h. 885) İstanbul müftüsü, yani şeyhülislâm oldu. II. Bayezid döneminde sekiz yıl bu görevde kaldı. 1488'de öldü; TDV, İstanbul'da Aksaray semtine gömüldüğünü belirtir ve Bursa'da gömüldüğü yönündeki anlatıları kabul etmez.

Başlıca tefsiri *Gâyetü'l-emânî fî tefsîri'l-kelâmi'r-rabbânî*'yi 1456-1463 arasında yazdı. Kıraat ve fıkıh usulü alanında şerhler kaleme aldı. Sahîh-i Buhârî şerhi el-Kevserü'l-cârî, hadis alanındaki başlıca eseridir. Arapça aruz üzerine 600 beyitlik eş-Şâfiye adlı manzumesi de vardır. Öğrencileri arasında Alâeddin Arabî Efendi ve Vefâî-Zeynî şeyhi Seyyid Velâyet sayılır.

Etkisi ve mirası

Molla Gürânî, Fâtih döneminin ilmî kadrosunda hem hoca hem yönetici olarak yer aldı. Vezirliği reddetmesi ve bir talebi hukuka aykırı bulması gibi anlatılar, onu medrese hafızasında ilkeli bir âlim olarak yerleştirdi. Vikipedi onu dördüncü Osmanlı şeyhülislâmı olarak sayar; sıralama kaynaklara göre değişebilir. Tefsiri ve hadis şerhi, Osmanlı ilim hayatında Kur'an ve hadis alanlarının da canlı kaldığını gösteren eserlerdir.

Başlıca eserleri

• Gâyetü'l-emânî fî tefsîri'l-kelâmi'r-rabbânî — Kur'an tefsiri (1456-1463).
• el-Kevserü'l-cârî ilâ riyâzi'l-Buhârî — Sahîh-i Buhârî şerhi.
• ed-Dürerü'l-levâmi fî şerhi Cem'i'l-cevâmi — fıkıh usulü şerhi.
• Keşfü'l-esrâr — kıraat şerhi.
• eş-Şâfiye — aruza dair 600 beyitlik Arapça manzume.