Itrî

Segâh Tekbîr ve Salât-ı Ümmiye'nin bestekârı; cami, tekke ve saray mûsikîsinin hemen her formunda eser veren usta.

Hayatı

Asıl adı Mustafa olan Itrî, İstanbul'da Mevlânâkapı çevresindeki Yayla (eski adıyla Yaylak) semtinde doğdu. Doğum yılı kaynaklarda yoktur; Rauf Yektâ Bey 1640, Suphi Ezgi 1630 tahmininde bulunmuş, sonraki yayınlar bu iki yıl arasında bir tarih kaydetmiştir. Itrî mahlasının yanında Buhûrîzâde lakabıyla anılır; lakabın kendisine mi ailesine mi ait olduğu bilinmez.

Kırım Hanı I. Selim Giray'ın Çatalca'daki çiftliğinde düzenlenen musiki toplantılarında saygı gördü. IV. Mehmed döneminde (1648-1687) sarayda musiki hocası ve hânende olarak çalıştı. Kaynaklara göre padişah onu çoğu zaman yalnızca bestelerini dinlemek için huzuruna çağırırdı. Hükümdarın önünde yapılan küme fasıllarına hânende olarak katıldı, sonra kendi isteğiyle esirciler kethüdâlığına getirildi. Bu görevi, esirler arasındaki yetenekli ve güzel sesli gençleri bulup yetiştirmek ve geldikleri ülkelerin musikisini öğrenmek için istediği rivayet edilir.

Ölüm tarihi İsmâil Belîğ, Şeyhî ve Sâlim gibi döneme yakın kaynaklarda 1711 (h. 1123), Esad Efendi ve Müstakimzâde'de 1712 (h. 1124) olarak geçer. Ekrem Karadeniz ise tarih kıtasındaki bir yazım hatası yüzünden asıl yılın 1730-31 olabileceğini öne sürmüştür. Mezarı Yenikapı Mevlevîhânesi yakınında ya da Edirnekapı dışındaki Mustafapaşa Dergâhı karşısında olabilir; kesin bilgi yoktur.

Çok yönlü bir sanatçı

Itrî bestekâr olmanın yanında hânende, şair ve ta'lik hattatıydı. Musikideki hocaları belli değildir; Derviş Ömer, Kasımpaşalı Koca Osman, Küçük İmam Mehmed Efendi ve Hâfız Post'tan yararlanmış olabileceği tahmin edilir. Rauf Yektâ, Yenikapı Mevlevîhânesi'ne devam ettiğini ve oradan ney öğrendiğini yazar; bu bilgi eski kaynaklarda bulunmaz. Mûsikişinaslar tezkiresi *Atrabü'l-âsâr*'ın yazarı Esad Efendi sesinin güzel olmadığını söyler. Buna karşılık Sâlim Tezkiresi sesini meclisteki başka hânendeleri susturacak kadar güzel bulur ve padişahın onu özellikle dinletmesi bu ikinci görüşe destek verir. Ta'lik hattında Siyâhî Ahmed Efendi'nin öğrencisiydi.

Şiirlerinde sade bir dil kullandı: na't, gazel, muamma, tahmîs, nazîre, tarih ve kıtalarının yanında hece ölçülü türküleri de vardır. Çağdaşı Nâbî'nin etkisi yaygın kabul görür. *Sâlim Tezkiresi*'nde sözü edilen dîvânı bugüne kadar bulunamamıştır.

Musikideki yeri

Itrî, cami, tekke ve klasik musiki alanlarında peşrev, saz semâisi, kâr, beste, semâi, âyin, na't, durak, tevşîh, tekbir, salâ ve ilâhi gibi hemen her formda eser verebilmiş nadir bestekârlardandır. Melodi örgüsü alışılmış kalıpların dışındadır. Güftelerin çoğunu Fuzûlî, Nev'î, Şehrî ve Nâbî ile arkadaşı Nazîm'in şiirlerinden seçti; kendi şiirini besteleyişi nadirdir.

Esad Efendi bin kadar murabba, nakış ve kâr bestelediğini yazar. Bu eserler el yazması güfte mecmualarında çeşitli makamlarda görünür, ama günümüze çok azı ulaşmıştır: Yılmaz Öztuna 42, Ekrem Karadeniz 49 eserin listesini vermiştir. Camilerdeki cumhur müezzinliği uygulamalarının ve teravihte makam değiştirme kurallarının ona dayandırılması yaygın bir rivayettir; belgeye dayanmaz.

Tanınmış eserleri

• Segâh Tekbîr ve Salât-ı Ümmiye — cami musikisinin seçkin örnekleri; dar bir ses alanında güçlü anlatım kurar.
• Nât-ı Mevlânâ — Mevlânâ'ya ait sözlerle rast makamında, mevlevîhânelerde âyin-i şerîften önce okunur.
• Segâh Âyin — Mevlevî âyinleri içinde en güzel örneklerden sayılır.
• Nevâ Kâr — Hâfız-ı Şîrâzî'nin bir gazeline bestelenmiştir; kârlarda alışılan terennümle başlamayıp doğrudan güfteye girer.
• Segâh Yürük Semâî — Nef'î'nin güftesiyle bestelenmiş, klasik repertuvarın seçkin eserlerinden.
• Hisar, bûselik ve bestenigâr makamlarında besteler ile hisar ağır semâî.

Mirası

Yahya Kemal Beyatlı "Itrî" adlı şiirinde onun Türk musikisindeki yerini işlemiştir. Vikipedi, portresinin 2009 tarihli 100 liralık banknotta yer aldığını ve UNESCO'nun 2012'yi anma yılı ilan ettiğini kaydeder. Mustafa Itrî'yi aynı lakapla anılan başka musikişinaslarla, örneğin Sünbülî şeyhi Abdülkerim Efendi'yle karıştırmamak gerekir.