Sâmi Efendi

Son Osmanlı celî sülüs üstâdı; Cumhuriyet öncesi son büyük hat ekolünün hocası.

Hayatı ve hocaları

Asıl adı İsmâil Hakkı olan Sâmi Efendi, 13 Mart 1838'de İstanbul'un Fatih semtinde doğdu. Babası, esnaf kethüdası Hacı Mahmud Efendi'dir. Yazı öğrenimine Boşnak Osman Efendi'nin yanında başladı ve 1853'te, on beş yaşında, Divân-ı Hümâyun'a bağlı Maliye Kalemi'ne kâtip olarak girdi.

Farklı yazı türlerini farklı hocalardan meşk etti:

• Sülüs ve nesih: Boşnak Osman Efendi.
• Dîvânî: Divân-ı Hümâyun'un yazı hocası Nâsıh Efendi.
• Ta'lîk: Kıbrîsîzâde İsmâil Hakkı Efendi.
• Celî ta'lîk: Melekpaşazâde Ali Haydar Bey.

Devlet hizmetinde de ilerledi. 1878'de hutût-ı mütenevvia muallimliğine getirildi, daha sonra Nişân-ı Hümâyun Kalemi'nde görev yaptı. 1894'te Sadrazam Cevad Paşa'nın açtığı hat şubesinde de ders vermeye başladı. 1908'de II. Meşrutiyet'in ilânından sonra emekliye ayrıldı. 1 Temmuz 1912'de vefat etti ve Fatih Camii hazîresine defnedildi. Mezar taşının yazısını talebesi Hacı Kâmil Efendi (Akdik) celî sülüsle yazdı.

Üslubu ve katkısı

Sâmi Efendi'nin adı, celî sülüs ve celî ta'lîk ile özdeşleşmiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi, onu Osmanlı celî ta'lîk ve celî sülüs yazısının son büyük üstadı olarak niteler. Celî sülüste, İsmâil Zühdü'nün sülüs harf özelliklerini Mustafa Râkım'ın celî düzeniyle birleştirdi. Bu sentez, "Sâmi Efendi üslubu" diye anılır.

En belirgin katkısı ayrıntılardadır. Hareke, tezyinî işaret ve tarih rakamlarını büyük yazıda daha önce görülmemiş bir titizlikle düzenledi. Bu işaret ve süslemelerin birçoğu bugün de hattatlarca kullanılmaktadır. Tuğrada da önemli bir yeri vardır. Kaynaklar, Osmanlı tuğrasının II. Abdülhamid döneminde, Sâmi Efendi'nin elinde son biçimini aldığını belirtir.

Önemli eserleri

Yazıları İstanbul'un pek çok cami, çeşme, sebil ve mezar taşında yer alır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin saydığı eserlerden bazıları şunlardır:

• Altunîzâde Camii'ndeki celî ta'lîk levhalar.
• Aksaray Pertevniyal Vâlide Sultan Camii ve Edirnekapı Mihrimah Sultan Camii'ndeki yazılar.
• Nuruosmaniye Camii'nin 1314 (1896-97) onarımındaki yazılar.
• Tophane'deki Hamidiye Çeşmesi (1319/1901-02); çeşme 1956'da yerinden taşındı.
• Yıldız Sarayı bahçesindeki Hamidiye Çeşmesi (1321/1903-04).
• Bahçekapı'daki Yenicami Sebili'nin yazı kalıbı (1325/1907-08).
• Şam'daki Muhyiddîn İbnü'l-Arabî türbesinin onarım kitâbesi (1294/1877).

Bunların dışında Topkapı Sarayı Müzesi, Türk ve İslâm Eserleri Müzesi ve Türk Vakıf Hat Sanatları Müzesi'nde levhaları bulunur.

Talebeleri ve mirası

Sâmi Efendi, uzun süre hat hocalığı yaptığı için geniş bir talebe çevresi bıraktı. Hacı Kâmil Efendi (Akdik), Tuğrakeş Hakkı Bey (Altunbezer), Hacı Mehmed Nazif Bey, Hasan Rızâ Efendi, Hulûsi Efendi (Yazgan) ve Mehmed Necmeddin Efendi (Okyay) bunların başlıcalarıdır. Elmalılı Hamdi Efendi (Yazır) de ondan yazı meşk edenler arasındadır.

Talebelerinin birçoğu, 1915'te açılan Medresetü'l-hattâtîn'de hoca olarak görev yaptı. Böylece onun üslubu, Cumhuriyet döneminin hattatlarına doğrudan aktarıldı. Celî yazıda bugün kullanılan pek çok ölçü ve ayrıntı, bu zincir aracılığıyla Sâmi Efendi'ye dayanır.