Şerif Mardin

Jön Türklerin Siyasi Fikirleri ve "mahalle baskısı" kavramıyla Türk modernleşmesini analiz eden sosyolog.

Hayatı

Şerif Mardin 1927'de İstanbul'da doğdu. Babası büyükelçi Şemsettin Mardin, annesi Reya Hanım İkdam gazetesinin kurucusu Ahmet Cevdet'in kızıdır. Galatasaray Lisesi'nde başladığı orta öğrenimini 1944'te Amerika'da tamamladı. Stanford Üniversitesi'nde siyaset bilimi lisansını 1948'de bitirdi, Johns Hopkins Üniversitesi'nde uluslararası ilişkiler alanında yüksek lisans yaptı. Doktorasını Yeni Osmanlıların fikir yapısı üzerine yazdığı tezle 1958'de Stanford'da tamamladı.

1954'te Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'ne (Mülkiye) asistan olarak girdi. 1964'te doçent, 1969'da profesör oldu. Bu arada Princeton ve Harvard üniversitelerinde araştırmalar yaptı; 1967-1969 arasında Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nde de ders verdi. 1973'te Boğaziçi Üniversitesi'ne geçti; burada sosyal bilimler bölümünün kuruluşunda yer aldı ve 1976-1979 arasında İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi dekanlığı yaptı. Sonraki yıllarda Sabancı Üniversitesi'nde ve İstanbul Şehir Üniversitesi'nde çalıştı; Columbia, Berkeley ve Oxford gibi kurumlarda misafir öğretim üyesi olarak bulundu. 6 Eylül 2017'de İstanbul'da öldü.

Düşüncesi

Mardin'in ilk büyük katkıları, Osmanlı'nın son döneminin fikir tarihi üzerine iki tezidir. Doktora tezine dayanan The Genesis of Young Ottoman Thought (1962) Yeni Osmanlıların düşünce dünyasını, doçentlik tezi olan Jön Türklerin Siyasî Fikirleri 1895-1908 (1964) ise Beşir Fuad, Mizancı Murad, Ahmed Rıza, Abdullah Cevdet ve Prens Sabahaddin gibi isimler üzerinden Jön Türk düşüncesinin oluşumunu inceler. Bu çalışmalar, Türk modernleşmesinin fikrî köklerini Tanzimat sonrası aydınların tartışmalarında arayan bir yaklaşımı temsil eder.

Mardin'in en çok başvurulan kavramsallaştırması "merkez-çevre" ilişkisidir. 1973'te Daedalus dergisinde yayımlanan "Center-Periphery Relations: A Key to Turkish Politics?" başlıklı makalesinde, Türk siyasetinin ana eksenini devletin merkezi ile toplumun çevresi arasındaki ilişki üzerinden okumayı önerdi. Bu yaklaşıma göre Osmanlı'da merkez ile Müslüman tebaa arasındaki başlıca bağ dindi; erken Cumhuriyet'in laikleştirici reformlarıyla bu bağ zayıfladı ve din, çevrenin kendini ifade ettiği bir dile dönüştü. Çerçeve, sonraki on yıllarda Türkiye siyaseti üzerine yazılanların önemli bir kısmında tartışma zemini oldu ve aynı ölçüde eleştirildi.

Mardin, din ile toplumsal değişme ilişkisini de tarihsel sosyoloji yöntemiyle ele aldı. Religion and Social Change in Modern Turkey (1989), Said Nursî ve Nur hareketi örneği üzerinden dinî düşüncenin modern toplumdaki dönüşümünü inceler. Boğaziçi Üniversitesi'nin yayımladığı bir değerlendirmeye göre ilk çalışmalarında Durkheim'ın, sonrakilerde Max Weber'in etkisi belirgindir; tek çizgili modernleşme modellerine karşı çoğulcu bir modernlik anlayışını savunmuş, sivil toplum kavramını Osmanlı-Türk tarihine uygulamaya çalışmıştır. 2007'de kullandığı "mahalle baskısı" ifadesi, topluluk içinde bireyler üzerinde oluşan sosyal denetimi anlatan bir kavram olarak kamuoyunda geniş tartışma yarattı.

Etkisi ve mirası

Mardin, Türkiye'de siyaset sosyolojisi ve düşünce tarihi alanlarında uzun süre en çok atıf alan isimlerden biri oldu. Hakkında yazılan değerlendirmelerde Türk sosyolojisinin önde gelen ismi olarak anılır. Öğrencileri ve onun kavramlarını tartışan sonraki çalışmalar, Türk modernleşmesinin incelenmesinde süreklilik ile değişmeyi birlikte gözeten bir okulun oluşmasına katkıda bulundu. Makaleleri ölümünden önce Türkçede derlemeler hâlinde yayımlandı; Türk Modernleşmesi ve Türkiye'de Din ve Siyaset bu derlemeler arasındadır.

Başlıca eserleri

• The Genesis of Young Ottoman Thought (1962) — Yeni Osmanlıların siyasî düşüncesinin oluşumu üzerine doktora çalışmasına dayanan inceleme.
• Jön Türklerin Siyasî Fikirleri 1895-1908 (1964) — Jön Türk aydınlarının fikirlerini ele alan doçentlik tezi.
• "Center-Periphery Relations: A Key to Turkish Politics?" (1973) — Merkez-çevre çerçevesini ortaya koyan makale.
• Religion and Social Change in Modern Turkey (1989) — Said Nursî örneği üzerinden din ve toplumsal değişme.
• Türk Modernleşmesi — Mümtaz'er Türköne ve Tuncay Önder'in derlediği makaleler.